Bolesne miesiączki: co pomaga na ból miesiączkowy, przyczyny i sygnały alarmowe

Co miesiąc to samo: skurcze w podbrzuszu, ciągnięcie aż do pleców, czasem nudności albo biegunka. Tutaj dowiesz się, skąd biorą się bolesne miesiączki, co według badań naprawdę pomaga, a co nie, jak prawidłowo stosować ibuprofen i po czym poznać, że kryje się za tym coś więcej.

Dane: jak częste są bolesne miesiączki?

W przeglądzie 15 dużych badań, zależnie od badania, ból miesiączkowy miało 16 do 91 na 100 kobiet w wieku rozrodczym, a silny 2 do 29 na 100 (Ju 2014). U mniej więcej 1 na 10 kobiet dolegliwości są tak silne, że co miesiąc przez 1 do 3 dni nie są w stanie normalnie funkcjonować (IQWiG 2024).

Czym są bolesne miesiączki?

Bolesne miesiączki, nazywane też bólem miesiączkowym lub bólem podczas okresu, to skurczowy albo ciągnący ból w podbrzuszu w czasie krwawienia miesiączkowego. Fachowo mówi się o bolesnym miesiączkowaniu (dysmenorrhea). Ból zaczyna się zwykle tuż przed krwawieniem lub razem z nim i jest najsilniejszy w pierwszym i drugim dniu (NHS 2023).

Ból może promieniować do pleców i ud. Wiele kobiet ma przy tym nudności, wymioty, biegunkę, ból głowy albo czuje się wyczerpana (IQWiG 2024).

Skąd biorą się bolesne miesiączki?

Pod koniec każdego cyklu macica złuszcza swoją błonę śluzową. W tym celu wytwarza substancje zwane prostaglandynami. Sprawiają one, że mięśnie macicy się kurczą, dzięki czemu błona śluzowa się odkleja i odpływa razem z krwią. Skurcze na chwilę uciskają naczynia krwionośne w ścianie macicy. Mięsień dostaje mniej tlenu i to boli.

Kobiety z silnym bólem miesiączkowym wytwarzają więcej prostaglandyn albo reagują na nie bardziej wrażliwie (IQWiG 2024). Właśnie tu działają leki przeciwbólowe, takie jak ibuprofen: hamują wytwarzanie prostaglandyn.

Pierwotne i wtórne bolesne miesiączkowanie

Pierwotne bolesne miesiączkowanie jest częstsze u kobiet poniżej 30 lat, przy obfitych krwawieniach i gdy występuje w rodzinie (IQWiG 2024). Starsze kobiety, kobiety po porodzie i kobiety przyjmujące tabletki antykoncepcyjne rzadziej mają bolesne miesiączki. Silny stres zwiększał w badaniach ryzyko (Ju 2014).

Jak silny ból miesiączkowy jest normalny?

Ciągnięcie lub skurcze w pierwszym i drugim dniu, które da się dobrze znieść z lekiem przeciwbólowym lub ciepłem i które nie wyłączają cię z codziennych zajęć, są częste i zwykle niegroźne. Nienormalne jest, jeśli regularnie musisz leżeć w łóżku, leki przeciwbólowe prawie nie pomagają albo z powodu bólu wymiotujesz lub mdlejesz. Prosta ocena na skali od 0 do 10:

Co pomaga na ból miesiączkowy?

Wiele rad dotyczących miesiączki jest w dobrej wierze, ale bez dowodów. Poniższe zestawienie porządkuje najbardziej znane metody według wyników przeglądów systematycznych:

Co pomaga na ból miesiączkowy według badań

1. Ibuprofen, naproksen (NLPZ)

   silne działanie

   Wyraźna ulga u 45 do 53 na 100 kobiet, przy placebo u 18 na 100.

   Cochrane, 80 badań (Marjoribanks 2015)

2. Złożone tabletki antykoncepcyjne

   silne działanie

   Łagodzą ból miesiączkowy, ale częściej powodują krwawienia międzymiesiączkowe, ból głowy i nudności.

   Cochrane (Schroll 2023)

3. Ciepło

   wyraźne działanie

   Plaster rozgrzewający o temperaturze 39 °C pomagał tak samo dobrze jak 400 mg ibuprofenu trzy razy dziennie.

   Akin 2001, przegląd Jo 2018

4. Regularny sport

   wyraźne działanie

   45 do 60 minut trzy razy w tygodniu: ból mniejszy o około 25 na 100 punktów.

   Cochrane, małe badania (Armour 2019)

5. Paracetamol

   umiarkowane działanie

   Pomaga, ale w bezpośrednich porównaniach słabiej niż NLPZ.

   Cochrane (Marjoribanks 2015)

6. Akupunktura, akupresura

   działanie niejasne

   Badania małe, a wyniki sprzeczne.

   Cochrane (Smith 2016)

7. Imbir, magnez, witaminy

   działanie niejasne

   Brak dobrej jakości dowodów na skuteczność.

   Cochrane (Pattanittum 2016)

Leki przeciwbólowe: ibuprofen i naproksen

Najlepiej udokumentowane są przeciwzapalne leki przeciwbólowe z grupy NLPZ, na przykład ibuprofen, naproksen lub diklofenak. Przegląd Cochrane obejmujący 80 badań wykazał: wśród kobiet przyjmujących placebo umiarkowaną do bardzo dobrej ulgę w bólu odczuwało 18 na 100, przy NLPZ 45 do 53 na 100 (Marjoribanks 2015). Żaden NLPZ nie był przy tym wyraźnie lepszy od innego.

Jak prawidłowo je stosować:

• Przyjmuj wcześnie: najlepiej przy pierwszych oznakach miesiączki lub bólu, a nie dopiero wtedy, gdy skurcze są już w pełni. NLPZ hamują wytwarzanie prostaglandyn, na te już wytworzone działają słabiej.
• Regularnie przez 1 do 2 dni: według ulotki, zamiast tylko w szczytowych momentach bólu.
• Z niewielkim posiłkiem: najczęstszym działaniem niepożądanym były dolegliwości żołądkowe. Przy NLPZ działania niepożądane miało 11 do 14 na 100 kobiet, przy placebo 10 na 100 (Marjoribanks 2015).
• Nie bez konsultacji: przy chorobie wrzodowej, astmie reagującej na leki przeciwbólowe, chorobach nerek, zaburzeniach krzepnięcia krwi lub w ciąży.

Paracetamol w nielicznych bezpośrednich porównaniach pomagał słabiej niż NLPZ (Marjoribanks 2015). To opcja, jeśli źle tolerujesz NLPZ.

Ciepło

Termofor, poduszka z pestkami wiśni albo plaster rozgrzewający na podbrzuszu to najbardziej znany domowy sposób i jest dobrze udokumentowany. W amerykańskim badaniu z udziałem 81 kobiet plaster rozgrzewający o temperaturze 39 °C stosowany przez dwanaście godzin pomagał tak samo dobrze jak 400 mg ibuprofenu trzy razy dziennie (Akin 2001). Przegląd systematyczny wykazał podobne wyniki w trzech badaniach z udziałem 274 kobiet (Jo 2018).

Uważaj, żeby się nie poparzyć: połóż ręcznik między skórą a termoforem i nie zasypiaj z bardzo gorącym źródłem ciepła.

Ruch i sport

Regularny sport wyraźnie zmniejsza ból miesiączkowy. W przeglądzie Cochrane ruch przez 45 do 60 minut, trzy razy w tygodniu lub częściej, obniżał nasilenie bólu o około 25 punktów na skali od 0 do 100. Nie miało dużego znaczenia, czy była to joga, bieganie, czy trening siłowy (Armour 2019). Badania były małe, a efekt pojawia się po tygodniach, nie w czasie ostrego bólu.

Tabletki antykoncepcyjne i inne hormony

Złożone tabletki antykoncepcyjne sprawiają, że błona śluzowa macicy jest cieńsza i powstaje mniej prostaglandyn. Przegląd Cochrane potwierdza, że łagodzą one bolesne miesiączki. Więcej kobiet miało jednak przy nich krwawienia międzymiesiączkowe, ból głowy lub nudności (Schroll 2023). Pomóc może też wkładka hormonalna lub preparaty z samym progestagenem (IQWiG 2024).

Jeśli chcesz zajść w ciążę, nie możesz stosować antykoncepcji hormonalnej. Zostają wtedy leki przeciwbólowe, ciepło i ruch. Właśnie przy staraniach o dziecko warto zbadać przyczynę silnego bólu miesiączkowego, bo endometrioza może wpływać na płodność.

Co ma słabe dowody lub nie ma ich wcale

• Suplementy diety: według Cochrane nie ma dobrej jakości dowodów dla imbiru, witaminy B1, witaminy E, magnezu, kwasów omega-3 ani oleju rybiego (Pattanittum 2016).
• Akupunktura i akupresura: badania były małe, a wyniki sprzeczne (Smith 2016).
• Herbaty, zioła i środki homeopatyczne: skuteczność nie jest udowodniona (IQWiG 2024).

Nie znaczy to, że herbata ziołowa nie może zrobić ci dobrze. Nie zastąpi jednak skutecznego leku przeciwbólowego, gdy ból cię paraliżuje.

Szybkie wskazówki na pierwszy dzień

1. Lek przeciwbólowy przy pierwszych oznakach, a nie dopiero w szczycie bólu.
2. Termofor lub plaster rozgrzewający na podbrzusze.
3. Lekki ruch, na przykład spacer, jeśli dasz radę.
4. Dużo pij, zwłaszcza przy biegunce lub wymiotach.
5. Jeśli to możliwe, nie planuj męczących spotkań na pierwsze dni. Termin twojej następnej miesiączki pokaże kalkulator miesiączkowy.

Kiedy skonsultować bolesne miesiączki z lekarzem?

Silnego bólu miesiączkowego nie musisz po prostu znosić. Idź na badanie do ginekologa, jeśli

• leki przeciwbólowe i ciepło nie pomagają wystarczająco
• z powodu bólu regularnie nie możesz iść do pracy, szkoły lub na uczelnię
• ból z latami się nasila albo zaczyna się dopiero po latach mało bolesnych miesiączek
• boli cię także między miesiączkami
• seks, oddawanie stolca lub oddawanie moczu podczas miesiączki sprawiają ból
• krwawienie jest bardzo obfite i musisz zmieniać podpaskę lub tampon co jedną do dwóch godzin
• od ponad roku bezskutecznie starasz się zajść w ciążę

Natychmiast do lekarza przy nagłym, bardzo silnym bólu, gorączce, upławach o nieprzyjemnym zapachu lub jeśli możesz być w ciąży. Silny jednostronny ból w podbrzuszu i nietypowe krwawienie przy dodatnim teście mogą wskazywać na ciążę pozamaciczną.

Podczas badania lekarz pyta o twoje dolegliwości, bada brzuch palpacyjnie i zwykle wykonuje USG. Pomaga dzienniczek bólu prowadzony przez dwa do trzech cykli: kiedy zaczyna się ból, jak silny jest na skali od 0 do 10, co pomaga?

Bolesne miesiączki a endometrioza

Przy endometriozie tkanka podobna do błony śluzowej macicy rośnie poza macicą, na przykład na otrzewnej, jajnikach lub jelicie. Krwawi ona przy każdej miesiączce i powoduje stany zapalne oraz zrosty. Endometrioza dotyczy około 10 na 100 kobiet w wieku rozrodczym (Zondervan 2020).

Typowe są bolesne miesiączki, które z latami się nasilają, ból podczas seksu, przy oddawaniu stolca lub moczu w czasie miesiączki oraz ból w miednicy także poza krwawieniem. Wiele kobiet z endometriozą ma problemy z zajściem w ciążę (Zondervan 2020). Do rozpoznania mijają często lata, bo silny ból miesiączkowy uchodzi za normalny.

Pewne rozpoznanie endometriozy często umożliwia dopiero laparoskopia, niektóre postacie widać w USG lub rezonansie magnetycznym. Jak endometrioza wpływa na starania o dziecko i jakie leczenie wchodzi w grę, opisuje poradnik Endometrioza a starania o dziecko.

Inne przyczyny wtórnego bolesnego miesiączkowania

• Adenomioza: błona śluzowa wrasta w mięśniówkę macicy. Typowe są obfite, bolesne krwawienia, często od 35. roku życia.
• Mięśniaki: łagodne guzki mięśniowe w macicy, często z obfitym krwawieniem.
• Polipy: rozrosty błony śluzowej.
• Wkładka miedziana: może nasilać ból miesiączkowy i krwawienia (IQWiG 2024).
• Stany zapalne w miednicy: często wywołane przez chlamydie, z bólem, gorączką lub upławami.

Ból miesiączkowy, owulacja czy ciąża?

Nie każdy ból w podbrzuszu to ból miesiączkowy:

• Ból owulacyjny: około dwa tygodnie przed miesiączką, jednostronny, zwykle trwa tylko kilka godzin. Więcej w artykule Objawy owulacji.
• Ciągnięcie we wczesnej ciąży: może przypominać ból miesiączkowy, ale pojawia się bez miesiączki. Jeśli miesiączka się spóźnia, test ciążowy da ci pewność, a kiedy najwcześniej możesz go zrobić, pokaże kalkulator testu ciążowego.
• Krwawienie implantacyjne: słabe plamienie w okolicy spodziewanej miesiączki, więcej w artykule Krwawienie implantacyjne.
• PMS: dolegliwości w dniach przed miesiączką, które słabną wraz z krwawieniem.

Ból jak przy okresie, ale bez miesiączki

Skurcze jak podczas miesiączki, ale bez krwawienia: przyczyn może być wiele. Często jest to ból owulacyjny, PMS w dniach przed krwawieniem lub wczesna ciąża. Także zaparcie, wzdęcia lub zapalenie pęcherza czasem dają podobne odczucia. Nawracający ból w podbrzuszu między miesiączkami jest typowy dla endometriozy lub adenomiozy. Jeśli ból nie mija albo wciąż wraca, skonsultuj go z lekarzem.

Bolesne miesiączki po odstawieniu tabletek

Tabletki antykoncepcyjne hamują owulację i utrzymują cienką błonę śluzową macicy. Wiele kobiet dopiero po ich odstawieniu zauważa, jak silny jest ich ból miesiączkowy bez tabletek. Czasem ból był silny już przed tabletkami, a tabletki przez lata maskowały endometriozę. Jeśli po odstawieniu ból jest wyraźnie silniejszy niż przed tabletkami albo nie da się go dobrze opanować lekami przeciwbólowymi, porozmawiaj z ginekologiem. Zwłaszcza jeśli odstawiłaś tabletki, bo starasz się o dziecko, warto zbadać przyczynę wcześnie.

Bolesne miesiączki po 40. roku życia

Pierwotne bolesne miesiączkowanie z wiekiem zwykle słabnie. Jeśli natomiast ból po 40. roku życia się nasila, częściej stoją za tym mięśniaki lub adenomioza, często razem z obfitszymi krwawieniami. W latach przed menopauzą poziom hormonów się waha, a odstępy między miesiączkami i obfitość krwawienia się zmieniają. Nowy silny ból miesiączkowy lub krwawienia między miesiączkami w tym wieku zawsze warto zbadać.

Co dzieje się u ginekologa?

1. Rozmowa: od kiedy występuje ból, jak jest silny, kiedy w cyklu, co pomaga? Czy masz ból podczas seksu, przy oddawaniu stolca, problemy z zajściem w ciążę?
2. Badanie palpacyjne: lekarz bada palpacyjnie macicę i jajniki. Bolesność uciskowa lub guzki mogą wskazywać na endometriozę lub mięśniaki.
3. USG przezpochwowe: pokazuje mięśniaki, torbiele jajników, adenomiozę i niektóre ogniska endometriozy.
4. Wymaz i test na chlamydie, jeśli możliwy jest stan zapalny.
5. Laparoskopia: tylko wtedy, gdy endometrioza jest prawdopodobna, a leczenie nie pomaga, albo gdy starasz się o dziecko. Ogniska można wtedy od razu usunąć.

Bolesne miesiączki, przez które nie jesteś w stanie pracować, są powodem do wystawienia zwolnienia lekarskiego. Nie musisz o nich milczeć.

Bolesne miesiączki u nastolatek

U dziewcząt i młodych kobiet poniżej 20 lat ból miesiączkowy jest zwykle silniejszy niż później (IQWiG 2024). Ibuprofen i naproksen nadają się także dla nastolatek, w odpowiedniej dawce według ulotki. Jeśli twoja córka z powodu bólu regularnie opuszcza lekcje albo leki przeciwbólowe nie pomagają, zabierz ją do ginekologa. Także u nastolatek przyczyną może być endometrioza.

Często zadawane pytania

Co najszybciej pomaga na ból miesiączkowy?

Lek przeciwbólowy, taki jak ibuprofen lub naproksen, przyjęty wcześnie, razem z ciepłem na podbrzuszu. Jedno i drugie jest dobrze udokumentowane w badaniach (Marjoribanks 2015, Akin 2001).

Czy paracetamol nadaje się na ból miesiączkowy?

Tak, ale w badaniach pomagał słabiej niż ibuprofen lub naproksen (Marjoribanks 2015). To alternatywa, jeśli źle tolerujesz NLPZ.

Do czego można porównać ból miesiączkowy?

Wiele kobiet opisuje go jak skurcze przy biegunce albo tępy, ciągnący ucisk w podbrzuszu. Silny ból miesiączkowy może być tak dotkliwy, że codzienne zajęcia i praca są niemożliwe (IQWiG 2024).

Czy biegunka podczas okresu jest normalna?

Tak, to częste. Prostaglandyny działają także na jelito. Ból przy oddawaniu stolca podczas miesiączki warto jednak zbadać, bo może wskazywać na endometriozę.

Dlaczego nagle mam tak bolesne miesiączki?

Jeśli ból miesiączkowy pojawia się po latach łagodnych miesiączek albo wyraźnie się nasila, przyczyną może być choroba, taka jak endometrioza, adenomioza lub mięśniak. Skonsultuj to z ginekologiem.

Czy domowe sposoby pomagają na ból miesiączkowy?

Ciepło jest dobrze udokumentowane i w jednym badaniu pomagało tak samo dobrze jak ibuprofen (Akin 2001). Regularny sport także pomaga (Armour 2019). Dla herbat, imbiru czy magnezu nie ma dobrej jakości dowodów (Pattanittum 2016).

Czy przy bolesnych miesiączkach mogę zajść w ciążę?

Tak. Pierwotne bolesne miesiączkowanie nie wpływa na płodność. Jeśli przyczyną jest endometrioza lub mięśniaki, może to trwać dłużej. Jeśli po roku się nie udaje, a od 35. roku życia po sześciu miesiącach, zrób badania. Kiedy masz dni płodne, pokaże kalkulator owulacji.

Jak długo trwa ból miesiączkowy?

Zwykle od jednego do trzech dni, najsilniejszy jest w pierwszym i drugim dniu krwawienia (NHS 2023).

Czy ból miesiączkowy słabnie po porodzie?

U wielu kobiet tak. Kobiety, które urodziły już dziecko, rzadziej mają bolesne miesiączki (Ju 2014, IQWiG 2024).

Źródła

Wytyczne i informacje specjalistyczne

• Regelschmerzen, Institut für Qualität und Wirtschaftlichkeit im Gesundheitswesen (IQWiG), gesundheitsinformation.de
• Period pain, NHS

Badania

• Marjoribanks J, Ayeleke RO, Farquhar C, Proctor M: Nonsteroidal anti-inflammatory drugs for dysmenorrhoea, Cochrane Database Syst Rev 2015;CD001751
• Armour M, Ee CC, Naidoo D et al.: Exercise for dysmenorrhoea, Cochrane Database Syst Rev 2019;CD004142
• Schroll JB, Black AY, Farquhar C, Chen I: Combined oral contraceptive pill for primary dysmenorrhoea, Cochrane Database Syst Rev 2023;CD002120
• Akin MD, Weingand KW, Hengehold DA et al.: Continuous low-level topical heat in the treatment of dysmenorrhea, Obstet Gynecol 2001;97:343-349
• Jo J, Lee SH: Heat therapy for primary dysmenorrhea, a systematic review and meta-analysis of its effects on pain relief and quality of life, Sci Rep 2018;8:16252
• Pattanittum P, Kunyanone N, Brown J et al.: Dietary supplements for dysmenorrhoea, Cochrane Database Syst Rev 2016;CD002124
• Smith CA, Armour M, Zhu X et al.: Acupuncture for dysmenorrhoea, Cochrane Database Syst Rev 2016;CD007854
• Ju H, Jones M, Mishra G: The prevalence and risk factors of dysmenorrhea, Epidemiol Rev 2014;36:104-113
• Zondervan KT, Becker CM, Missmer SA: Endometriosis, N Engl J Med 2020;382:1244-1256