Niepłodność u mężczyzn: przyczyny i metody leczenia

Gdy z potomstwem nie wychodzi, wielu mężczyzn rozpaczliwie szuka odpowiedzi. Niespełnione pragnienie dziecka obciąża nie tylko związek, podkopuje też obraz samego siebie. Dobra wiadomość: niepłodność męska często poddaje się leczeniu.

Wiele par najpierw myśli o kobiecie, gdy nie udaje się zajść w ciążę. To błąd. W prawie połowie przypadków przyczyna leży w całości lub częściowo po stronie mężczyzny.

Jak częsta jest niepłodność u mężczyzn

Liczby wielu osób zaskakują: według wytycznych Europejskiego Towarzystwa Urologicznego (EAU) u około połowy par bezskutecznie starających się o dziecko występuje czynnik męski. U około 20% par przyczyna leży wyłącznie po stronie mężczyzny.

Globalny trend: jakość nasienia spada

Wyniki badań są alarmujące. Między 1973 a 2011 rokiem średnie stężenie plemników u mężczyzn w krajach zachodnich spadło o dobrą połowę (52,4%). Kolejna analiza tej samej grupy badawczej z danymi do 2018 roku wskazuje, że spadek przyspiesza: dla danych od 2000 roku wyniósł 2,6% rocznie.

Dane z Niemiec: realistyczny obraz

W Niemczech według Niemieckiego Towarzystwa Urologicznego co szósta para jest niezamierzenie bezdzietna i potrzebuje pomocy medycznej. Wytyczne EAU podają dla par w wieku rozrodczym częstość około 15%. Czy po stronie mężczyzny występuje przyczyna, pokaże dopiero badanie, przede wszystkim seminogram.

Liczba przypadków nieujawnionych jest prawdopodobnie wyższa. Wielu mężczyzn unika wizyty u androloga, często z fałszywego wstydu lub z niewiedzy.

Wpływ wieku u mężczyzny jest niedoceniany

Choć o wieku kobiety mówi się dużo, wielu osobom umyka wpływ wieku mężczyzny. Zwykle od około 40. roku życia płodność spada także u mężczyzny: powstaje mniej plemników, a ich zdolność do zapłodnienia może się zmniejszać. Narastają błędy genetyczne w plemnikach, rośnie ryzyko poronień. Wytyczne EAU wymieniają też starszy wiek ojca jako czynnik ryzyka.

Przyczyny w skrócie: tabela

Przyczyny niepłodności męskiej są różnorodne. Poniższy rozkład pochodzi z dużej analizy andrologicznej obejmującej prawie 13 000 pacjentów, którą cytują wytyczne EAU:

Styl życia, zakażenia, leki i czynniki środowiskowe nie występują w tej statystyce jako osobna grupa. Mogą jednak dodatkowo do innej przyczyny pogarszać jakość nasienia.

Wielka niewiadoma: niepłodność idiopatyczna

U mniej więcej co trzeciego do czwartego mężczyzny mimo szczegółowej diagnostyki nie udaje się znaleźć jednoznacznej przyczyny. Bardzo to frustruje osoby, których to dotyczy. Również tu są jednak możliwości leczenia.

Nowoczesna andrologia rozwija się błyskawicznie. To, co dziś uchodzi za „nieznaną przyczynę”, jutro może poddawać się leczeniu.

Przyczyny hormonalne

Męski układ hormonalny jest jak precyzyjnie zestrojona orkiestra. Gdy wypadnie z rytmu, cierpi płodność. Zaburzenia hormonalne często obciążają mężczyzn fizycznie i psychicznie.

Hipogonadyzm hipogonadotropowy: gdy brakuje sygnału

Klasyczny przypadek: mózg i przysadka mózgowa produkują za mało hormonów pobudzających (FSH i LH). Skutek: jądra pracują na zwolnionych obrotach albo całkowicie przestają działać.

Przyczyny są różnorodne. Wrodzone zespoły, takie jak zespół Kallmanna, albo nabyte uszkodzenia spowodowane guzami, urazami lub radioterapią. Powodem może być także nadużywanie sterydów anabolicznych.

Dobra wiadomość: ta postać zwykle bardzo dobrze poddaje się leczeniu. Celowana terapia hormonalna (hCG, w razie potrzeby uzupełniona FSH) często pozwala ponownie uruchomić produkcję plemników.

Hipogonadyzm hipergonadotropowy: gdy jądra zawodzą

Tu problem leży bezpośrednio w jądrach. Mimo wystarczających sygnałów z mózgu nie produkują one testosteronu lub produkują go za mało. Hormony pobudzające FSH i LH są odpowiednio podwyższone.

Typowe przyczyny to zespół Klinefeltera, uraz jąder, zakażenia lub chemioterapia. Terapia hormonalna według wytycznych EAU tu nie pomaga. Sytuacja mimo to nie jest beznadziejna: często za pomocą mikro-TESE udaje się jeszcze uzyskać pojedyncze plemniki.

Hiperprolaktynemia: pomijany hormon

Podwyższona prolaktyna hamuje hormony sterujące jądrami, a tym samym produkcję testosteronu. Mogą za tym stać niektóre leki lub łagodne guzy przysadki mózgowej. Objawy są często subtelne: spadek libido, zaburzenia erekcji, czasem nawet powiększenie gruczołów piersiowych.

Leczenie jest zwykle proste. Leki takie jak kabergolina czy bromokryptyna obniżają prolaktynę albo odstawia się lek, który ją wywołuje. Często poprawia się wtedy także jakość nasienia.

Tarczyca: niedoceniany wpływ

Zarówno nadczynność, jak i niedoczynność tarczycy mogą pogarszać męską płodność. Dlatego przy odpowiednich dolegliwościach do diagnostyki należą wyniki badań tarczycy. Na szczęście zaburzenia tarczycy zwykle dobrze poddają się leczeniu.

Przyczyny anatomiczne: żylaki powrózka nasiennego i wnętrostwo

Czasem płodności stają na przeszkodzie problemy mechaniczne. Androlodzy często mogą je bezpośrednio zobaczyć lub wyczuć. To ułatwia diagnostykę, a leczenie zwykle rokuje dobrze.

Żylaki powrózka nasiennego: najczęstsza przyczyna, którą można leczyć

Żylaki w okolicy jądra występują według wytycznych EAU u prawie 15% wszystkich mężczyzn, a u mężczyzn z problemami z płodnością nawet u od 35 do 40%. Poszerzone żyły zastawiają krew, podnoszą temperaturę w mosznie i mogą w ten sposób szkodzić wrażliwej produkcji plemników.

Stopnie żylaków powrózka nasiennego i ich znaczenie

Wyróżnia się trzy stopnie:

• Stopień I: wyczuwalne tylko podczas parcia
• Stopień II: wyczuwalne w spoczynku
• Stopień III: widoczne i wyczuwalne w spoczynku

Oprócz tego są podkliniczne żylaki powrózka nasiennego, widoczne wyłącznie w USG. Nie każde żylaki trzeba leczyć. Decydujące są dolegliwości i przede wszystkim jakość nasienia. Przy słabych wynikach i wyczuwalnych żylakach zwykle zaleca się operację. W przypadku żylaków widocznych tylko w USG operacja w badaniach nie przyniosła natomiast korzyści.

Leczenie operacyjne: precyzja pod mikroskopem

Nowoczesna operacja żylaków powrózka nasiennego odbywa się pod mikroskopem. Przy dużym powiększeniu zamykane są tylko zajęte żyły, a tętnice i naczynia limfatyczne zostają oszczędzone. Według wytycznych EAU jest przy tym mniej powikłań i nawrotów niż w innych technikach.

Wyniki są zachęcające: u mężczyzn z nieprawidłowymi wynikami parametry nasienia po operacji zwykle się poprawiają. Poprawa pojawia się po okresie do dwóch cykli powstawania plemników. Samoistna ciąża następowała w badaniach zwykle od sześciu do dwunastu miesięcy po zabiegu.

Wnętrostwo: późne skutki problemu z dzieciństwa

Normalnie jądra wędrują w czasie ciąży z jamy brzusznej do moszny. Jeśli jedno lub oba pozostają „na górze”, mówi się o wnętrostwie (kryptorchizmie).

Nieleczone, wyższa temperatura ciała może prowadzić do trwałych uszkodzeń, a obumieranie komórek rozrodczych zaczyna się już w pierwszym roku życia. Nawet po skutecznym leczeniu w dzieciństwie często pozostaje ograniczona płodność.

Wnętrostwo jednostronne a obustronne

Przy wnętrostwie jednostronnym zdrowe jądro często dobrze to kompensuje: według wytycznych EAU niemal tak samo wielu z tych mężczyzn zostaje ojcami jak mężczyzn bez wnętrostwa (89,7 wobec 93,7%). Inaczej jest przy wnętrostwie obustronnym: nawet po skutecznym leczeniu 75% ma obniżoną liczbę plemników, a 42% w ogóle nie ma plemników w ejakulacie.

Na konsultację andrologiczną osoby dotknięte tym problemem trafiają zwykle dopiero jako dorośli. Dla płodności wiele jest wtedy często już przesądzone. Ważne jest wczesne leczenie w dzieciństwie.

Inne przyczyny anatomiczne

Niedrożność dróg nasiennych spowodowana zakażeniami lub wrodzonymi wadami blokuje transport nasienia. Mimo prawidłowej produkcji plemników w ejakulacie nie ma wtedy plemników albo jest ich niewiele.

Tutaj może pomóc zabieg TESE. Polega na pobraniu plemników bezpośrednio z jądra i wykorzystaniu ich w leczeniu metodą ICSI.

Przyczyny genetyczne

Genetyka odgrywa w niepłodności męskiej większą rolę, niż wielu myśli. Podczas diagnostyki regularnie stwierdza się zaburzenia genetyczne, które wpływają na płodność. Zrozumienie tych przyczyn pomaga w poradnictwie i ustalaniu planu leczenia.

Zespół Klinefeltera: najczęstsza przyczyna chromosomalna

W zespole Klinefeltera mężczyźni mają dodatkowy chromosom X (47,XXY zamiast 46,XY). To najczęstsza nieprawidłowość chromosomów płciowych. W dużej analizie andrologicznej dotyczył 2,6% wszystkich pacjentów i 13,7% mężczyzn bez plemników w ejakulacie. Zespół Klinefeltera jest często przyczyną ciężkiej oligozoospermii lub całkowitej azoospermii.

Typowe są małe, twarde jądra i objawy niedoboru testosteronu. Obraz kliniczny jest jednak bardzo zróżnicowany.

Możliwości leczenia przy zespole Klinefeltera

Produkcja testosteronu jest zwykle obniżona. Terapia zastępcza testosteronem może łagodzić objawy niedoboru, ale dodatkowo hamuje i tak ograniczoną produkcję plemników.

Przy staraniach o dziecko rezygnuje się więc z testosteronu. Stymulacja hormonalna w tej postaci (hipogonadyzm pierwotny) według wytycznych EAU nie pomaga. Najważniejszą opcją jest mikro-TESE: w maksymalnie 50% przypadków pozwala uzyskać plemniki.

Delecje w chromosomie Y: gdy brakuje genów odpowiedzialnych za płodność

Niewielkie ubytki w chromosomie Y mogą mieć duże skutki. W zależności od zajętego regionu (AZFa, AZFb lub AZFc) spektrum sięga od ciężkiej oligozoospermii do całkowitej azoospermii.

Delecje Y występują według wytycznych EAU u od 8 do 12% mężczyzn bez plemników w ejakulacie i u od 3 do 7% mężczyzn z mocno obniżoną liczbą plemników. Diagnostyka jest prosta: delecję wykazuje badanie krwi. Ważne w poradnictwie: synowie dziedziczą delecję po ojcu. Przy pełnych delecjach obejmujących AZFa i AZFb szanse są tak słabe, że wytyczne odradzają TESE.

Delecje AZFc: wciąż nadzieja na własne plemniki

Przy delecjach AZFc w od 50 do 75% przypadków można jeszcze znaleźć plemniki w jądrze (za pomocą TESE). Rokowanie jest wyraźnie lepsze niż przy innych delecjach.

Dla tych mężczyzn szczególnie ważne jest intensywne poradnictwo genetyczne. Decyzja o leczeniu dotyczy nie tylko ich samych, lecz także ich potencjalnych synów.

Mukowiscydoza: nie tylko choroba płuc

Mutacje w genie CFTR powodują nie tylko mukowiscydozę, ale też wrodzony brak dróg nasiennych (CAVD). Produkcja plemników jest prawidłowa, ale transport jest zablokowany.

Obustronny brak nasieniowodów występuje według wytycznych EAU u około 1% mężczyzn z problemami z płodnością. Około 4% osób pochodzenia europejskiego nosi mutację w genie CFTR. Ma to znaczenie dla planowania rodziny: jeśli nosicielką jest także partnerka, dzieci mogą zachorować na mukowiscydozę.

Inne przyczyny genetyczne

Translokacje robertsonowskie i inne zaburzenia chromosomów mogą prowadzić do nawracających poronień, nawet jeśli zapłodnienie się udaje. Przyczynę wyjaśnia diagnostyka genetyczna.

Zaburzenia monogenowe, takie jak mutacje w genach białek rzęsek, powodują zespół Kartagenera z nieruchliwymi plemnikami. Diagnostyka jest coraz dokładniejsza. Możliwości leczenia pozostają jednak ograniczone.

Czynniki związane ze stylem życia

Współczesny styl życia może znacząco szkodzić męskiej płodności. Pozytywne jest to, że na te czynniki mężczyźni mogą sami wpływać. Często potrzebny jest tylko właściwy impuls i realistyczne cele.

Palenie: wróg plemników

Dane są jednoznaczne: palacze mają gorszą jakość nasienia. Palenie tytoniu pogarsza stężenie, ruchliwość i budowę plemników. Uszkadzany jest też materiał genetyczny.

Duża metaanaliza obejmująca 20 badań i 5865 uczestników potwierdza związek między paleniem a gorszymi wynikami nasienia. Mężczyźni palący tworzą średnio mniej plemników, a w nasieniu znajduje się więcej uszkodzeń genetycznych.

Co może dać rzucenie palenia

Przykład: 34-letni mężczyzna pali od 15 lat po 40 papierosów dziennie, a jego seminogram jest wyraźnie obniżony. Po rzuceniu palenia znika ważny czynnik zakłócający. Zanim widać to w wyniku, potrzeba jednak cierpliwości.

Rzucenie palenia zawsze się opłaca. Ponieważ nowe plemniki dojrzewają nieco ponad trzy miesiące, poprawę w seminogramie widać najwcześniej po około trzech miesiącach.

Alkohol: liczy się umiar

Umiarkowane spożycie alkoholu zdaje się według dużej metaanalizy nie pogarszać wyników nasienia. Problem zaczyna się przy regularnym piciu więcej niż dwóch drinków dziennie: duże ilości alkoholu mogą obniżać poziom testosteronu i szkodzić płodności.

Dobra wiadomość: skutki są według familienplanung.de po zaprzestaniu picia zwykle odwracalne.

Nadwaga: więcej niż problem kosmetyczny

Otyłość zmienia profil hormonalny. Testosteron spada, estrogeny rosną. Nadwaga może zaburzać czynność jąder i zmniejszać produkcję plemników.

Mechanizmy niepłodności związanej z nadwagą

Tkanka tłuszczowa produkuje aromatazę, enzym, który przekształca testosteron w estrogen. W ten sposób może powstać niedobór testosteronu spowodowany nadwagą.

Omawia się ponadto zaburzoną regulację temperatury w mosznie, więcej procesów zapalnych i większy stres oksydacyjny. Wszystko to może szkodzić wrażliwej produkcji plemników.

Czynnik sukcesu: redukcja masy ciała

Schudnięcie może poprawić parametry nasienia, na to wskazują badania obserwacyjne. Wyniki badań kontrolowanych są jednak sprzeczne. Schudnięcie może natomiast złagodzić niedobór testosteronu spowodowany nadwagą. Sensowne jest połączenie zmiany diety i sportu.

Wysoka temperatura: niedoceniany wróg

Jądra nie bez powodu znajdują się poza ciałem. Do powstawania plemników muszą być możliwie równomiernie o około 2 stopnie chłodniejsze niż normalna temperatura ciała. Przegrzanie może zaburzać produkcję plemników.

Laptop na kolanach, częste wizyty w saunie, ciasna bielizna czy praca siedząca mogą stać się problemem. Także niedawno przebyta choroba z gorączką wpływa według WHO na wyniki seminogramu.

Stres: obciążenie dla ciała i związku

Czy stres bezpośrednio pogarsza jakość nasienia, nie zostało naukowo jednoznacznie wyjaśnione. Jasne jest jedno: niespełnione pragnienie dziecka samo w sobie jest dla wielu par dużym obciążeniem, także dla libido.

Techniki relaksacyjne, sport lub poradnictwo psychologiczne mogą pomóc lepiej radzić sobie z tą sytuacją.

Diagnostyka: seminogram i dalsze badania

Nowoczesna andrologia wykracza daleko poza zwykły seminogram. Zwykle stosuje się wieloetapową diagnostykę, rozszerzaną zależnie od wyniku. Celem jest znalezienie przyczyny niepłodności i leczenie oparte na niej. Jakie są drogi, od testu domowego po klinikę leczenia niepłodności, i co mówią ich wyniki, porównuje poradnik Badanie płodności u mężczyzny.

Seminogram: podstawa diagnostyki

Każde badanie andrologiczne zaczyna się od seminogramu. Po przerwie od 2 do 7 dni bez wytrysku (według WHO) próbkę pobiera się przez masturbację, najlepiej w gabinecie, aby uniknąć uszkodzeń podczas transportu.

Wartości referencyjne WHO z 2021 roku opisują dolny 5. percentyl mężczyzn, których partnerka zaszła w ciążę w ciągu roku:

• Objętość: ≥ 1,4 ml
• Stężenie: ≥ 16 mln/ml
• Całkowita liczba: ≥ 39 mln na ejakulat
• Ruchliwość: ≥ 42% ruchliwych
• Morfologia: ≥ 4% o prawidłowej budowie

Interpretacja: coś więcej niż same liczby

Słaby seminogram nie oznacza automatycznie niepłodności. Niektóre pary zachodzą samoistnie w ciążę mimo fatalnych wyników. I odwrotnie: dobre wyniki nie gwarantują płodności.

Decydujący jest całościowy obraz. Według WHO wartości referencyjne wyraźnie nie są granicą między płodnością a niepłodnością. Przy nieprawidłowych wynikach seminogram zwykle powtarza się po upływie od 8 do 12 tygodni, ponieważ wartości mogą się bardzo różnić między próbkami.

Rozszerzona diagnostyka nasienia

Gdy standardowy seminogram nie wystarcza, stosuje się dodatkowe badania:

Fragmentacja DNA: mierzy uszkodzenia materiału genetycznego plemników. Według wytycznych EAU odsetek 25% uszkodzonych plemników (mierzony testem SCSA) uchodzi za próg, od którego spadają szanse na ciążę w sposób naturalny lub przez IUI. Wartości powyżej 50% wiążą się z gorszymi wynikami IVF.

Reakcja akrosomalna: sprawdza, czy plemniki potrafią przeniknąć przez osłonkę komórki jajowej. Zaburzone reakcje mogą dawać wskazówki przy niewyjaśnionych niepowodzeniach IVF.

Hipoosmotyczny test pęcznienia: bada integralność błony. Ważny przy słabej ruchliwości lub przed ICSI.

Diagnostyka hormonalna: profil endokrynologiczny

Równolegle do seminogramu oznacza się ważne hormony:

• FSH i LH: pokazują, czy stymulacja jąder działa
• Testosteron: najlepiej rano
• Prolaktyna: przy podejrzeniu hiperprolaktynemii
• Hormony tarczycy: TSH, T3, T4 przy odpowiednich objawach klinicznych

Interpretacja wyników hormonalnych

Podwyższone FSH wskazuje na uszkodzenie jąder. Niskie FSH przy słabym seminogramie przemawia za przyczyną hormonalną, często dobrze poddającą się leczeniu.

Sam testosteron nie wystarcza. Ważny jest także testosteron wolny lub biodostępny. SHBG może znacząco wpływać na interpretację.

Badanie fizykalne: spojrzenie na całość

Badanie zaczyna się od ogólnego wrażenia: budowa ciała, owłosienie i głos mogą dawać wskazówki co do zaburzeń hormonalnych. Badanie narządów płciowych odbywa się na stojąco i na leżąco.

Wielkość jąder: w europejskiej populacji ogólnej jądra mają średnio około 20 ml objętości (± 5 ml), mierzone orchidometrem. Jednolitych wartości prawidłowych według wytycznych EAU nie ma. Małe jądra zwykle produkują mniej plemników.

Konsystencja: miękkie jądra mogą wskazywać na zaburzenia hormonalne, twarde na guzy lub zrosty bliznowate.

Najądrza: stwardnienia lub torbiele mogą utrudniać transport nasienia.

Diagnostyka żylaków powrózka nasiennego

Badanie przeprowadza się na stojąco w ciepłym pomieszczeniu. Powrózek nasienny bada się systematycznie palpacyjnie, podczas parcia pacjenta. Ultrasonografia dopplerowska może uobiektywnić wyniki graniczne.

Nie każde żylaki wymagają leczenia. Decydujące są dolegliwości, wielkość jąder i przede wszystkim jakość nasienia.

Dalsza diagnostyka

Przy szczególnych pytaniach diagnostycznych pomagają dodatkowe metody:

Diagnostyka genetyczna: według wytycznych EAU analiza chromosomów (kariotyp) przy azoospermii lub przy mniej niż 10 mln plemników na mililitr, badanie na delecje w chromosomie Y przy najwyżej 1 mln plemników na mililitr (do rozważenia poniżej 5 mln) oraz analiza CFTR przy braku nasieniowodów.

Przezodbytnicze USG: przy podejrzeniu niedrożności dróg nasiennych lub torbieli.

Biopsja jądra: potrzebna już tylko rzadko, zwykle bezpośrednio w ramach zabiegu TESE.

Możliwości leczenia zależnie od przyczyny

Terapia niepłodności męskiej zależy od przyczyny, która za nią stoi. Androlodzy stosują przy tym zwykle podejście stopniowe: od najprostszego do najbardziej złożonego leczenia. Potrzebna jest cierpliwość: nowe plemniki dojrzewają nieco ponad trzy miesiące.

Leczenie hormonalne: często pierwszy krok

Przy hipogonadyzmie wtórnym, czyli gdy brakuje sygnału z mózgu lub przysadki mózgowej, szanse na powodzenie są dobre. Jeśli natomiast uszkodzone są same jądra (hipogonadyzm pierwotny), terapia hormonalna według wytycznych EAU nie pomaga.

Hipogonadyzm hipogonadotropowy: stymulacja zamiast zastępowania

Zamiast zastępować testosteron, stymuluje się własną produkcję organizmu. hCG (ludzka gonadotropina kosmówkowa) naśladuje hormon luteinizujący i pobudza produkcję testosteronu oraz plemników.

Typowe postępowanie według wytycznych EAU: start od 250 IU hCG dwa razy w tygodniu, w razie potrzeby zwiększenie do 2000 IU dwa razy w tygodniu. Seminogram kontroluje się co trzy miesiące. Jeśli działanie nie wystarcza, dodaje się FSH, możliwe jest także połączenie od samego początku.

Cytrynian klomifenu: klasyk stymulacji

Przy łagodnych zaburzeniach hormonalnych często stosuje się cytrynian klomifenu. Blokuje receptory estrogenowe w mózgu i w ten sposób zwiększa własną produkcję FSH i LH.

U mężczyzn klomifen nie jest zarejestrowany do stosowania, jego użycie odbywa się off-label. Dla mężczyzn z niewyjaśnioną obniżoną jakością nasienia wytyczne EAU nie podają rozstrzygających danych dla substancji takich jak klomifen. Więcej dowodów jest tam dla leczenia FSH, gdy wartość FSH mieści się w normie.

Hiperprolaktynemia: szybka pomoc dzięki agonistom dopaminy

Podwyższoną prolaktynę zwykle łatwo się leczy. Agoniści dopaminy, tacy jak kabergolina czy bromokryptyna, obniżają wartości. Jeśli wyzwalaczem jest lek, w miarę możliwości się go odstawia. Według wytycznych EAU leczenie może poprawić jakość nasienia.

Ważne jest ustalenie przyczyny: badanie rezonansem magnetycznym przy wyraźnie podwyższonych wartościach.

Leczenie operacyjne: korygowanie anatomii

Problemy mechaniczne wymagają zwykle korekty operacyjnej. Wskaźniki skuteczności są dobre, jeśli wskazanie jest prawidłowe.

Operacja żylaków powrózka nasiennego: klasyk

Mikroskopową operację żylaków powrózka nasiennego można wykonać ambulatoryjnie w znieczuleniu miejscowym. Przez małe nacięcie w pachwinie poszerzone żyły zamyka się pod mikroskopem.

Wskaźniki skuteczności: u mężczyzn z wyczuwalnymi żylakami i nieprawidłowymi wynikami parametry nasienia zwykle się poprawiają, a szansa na ciążę rośnie. Przegląd Cochrane z 2021 roku wykazał w porównaniu z brakiem leczenia lub leczeniem późniejszym o około połowę wyższy odsetek ciąż (ryzyko względne 1,55).

Powikłania są rzadkie: przy operacji mikrochirurgicznej z dostępu przez pachwinę lub poniżej niej odsetek nawrotów wynosi według wytycznych EAU 0,4%, a gromadzenie się płynu w mosznie (wodniak) występuje w 0,44% przypadków.

Niedrożność dróg nasiennych: potrzebna mikrochirurgia

Przy niedrożności najądrzy lub nasieniowodów wchodzi w grę rekonstrukcja mikrochirurgiczna. Operacja jest wymagająca, ale przy dobrym wskazaniu skuteczna.

Waso-epididymostomia: połączenie między najądrzem a nasieniowodem. Według wytycznych EAU drożność: od 63 do 85%, ciąża naturalna: od 21 do 45%.

Wazowazostomia: odtworzenie drożności po wazektomii. Drożność: od 90 do 97%, ciąża: od 52 do 73%.

Leczenie antybiotykami: przy potwierdzonych zakażeniach

Bakteryjne zakażenia gruczołu krokowego lub najądrzy mogą pogarszać płodność. Antybiotyki mogą poprawić jakość nasienia. To, że leczenie przewlekłego zapalenia gruczołu krokowego zwiększa szansę na ciążę naturalną, nie jest jednak według wytycznych EAU udowodnione.

Możliwymi patogenami są na przykład chlamydie. Który antybiotyk i jak długo się podaje, zależy od patogenu.

Terapia antyoksydacyjna: uzupełnienie głównego leczenia

Stres oksydacyjny uszkadza plemniki. Antyoksydanty mogą prawdopodobnie poprawiać parametry nasienia, ale nigdy nie są jedyną terapią. Według wytycznych EAU nie ma rozstrzygających danych, które substancje w jakiej dawce pomagają. W dużym badaniu MOXI antyoksydanty nie poprawiły ani parametrów nasienia, ani jakości DNA.

Stosuje się zwykle połączenia:

• Witamina E
• Witamina C
• Koenzym Q10
• Selen
• Cynk

Więcej nie znaczy lepiej: trzymaj się maksymalnych dawek suplementów diety i omów dawkowanie z lekarzem. Sensowne jest stosowanie przez co najmniej trzy miesiące, ponieważ tak długo dojrzewają nowe plemniki.

Metody medycyny rozrodu

Gdy środki zachowawcze nie wystarczają, stosuje się metody medycyny rozrodu. Wybór zależy od ciężkości zaburzenia.

IUI: łagodne wejście

Przy lekkich do umiarkowanych zaburzeniach jakości nasienia wchodzi w grę inseminacja domaciczna (IUI). Przygotowane plemniki wprowadza się bezpośrednio do macicy.

Warunki: wystarczająca liczba ruchliwych plemników po przygotowaniu, drożne jajowody, owulująca partnerka.

Wskaźniki skuteczności: według Niemieckiego Rejestru IVF (Deutsches IVF-Register) w 2024 roku u 10,3% inseminacji nasieniem partnera doszło do ciąży klinicznej, a odsetek żywych urodzeń wyniósł w 2023 roku 6,3% na inseminację. Koszty są umiarkowane. Obciążenie niewielkie.

IVF/ICSI: wyższa liga

Przy ciężkich zaburzeniach nie da się obejść IVF lub ICSI. ICSI jest przy niepłodności męskiej zwykle metodą z wyboru: pojedynczy plemnik jest wstrzykiwany bezpośrednio do komórki jajowej.

Podsumowanie

Niepłodność męska jest częsta: u około połowy par bezskutecznie starających się o dziecko występuje czynnik męski. Na początku diagnostyki stoi seminogram, uzupełniony o wyniki hormonalne, badanie fizykalne i w razie potrzeby testy genetyczne. Wiele przyczyn, takich jak żylaki powrózka nasiennego czy hipogonadyzm wtórny, można leczyć celowanie, a zdrowszy styl życia może dodatkowo poprawić wyniki. Nawet gdy w ejakulacie nie ma plemników, TESE i ICSI często nadal otwierają drogę do własnego dziecka. Jeśli chcesz wiedzieć, od czego zacząć, pomoże ci nasza wyszukiwarka klinik in vitro.

Źródła

• Temporal trends in sperm count: a systematic review and meta-regression analysis, Human Reproduction Update (Levine et al.), 2017
• WHO laboratory manual for the examination and processing of human semen, 6th edition, World Health Organization, 2021
• EAU Guidelines on Sexual and Reproductive Health: Male Infertility, European Association of Urology, 2026
• DGA, DGU i BvDU definiują standardy diagnostyki niepłodności męskiej, Niemieckie Towarzystwo Urologiczne, 2024
• Zaburzenia płodności u mężczyzn: przyczyny fizyczne, familienplanung.de (Federalny Instytut Zdrowia Publicznego), 2026
• Wiek, styl życia i środowisko: wiele czynników wpływa na płodność, familienplanung.de (Federalny Instytut Zdrowia Publicznego), 2026
• Plemniki i męska płodność, familienplanung.de (Federalny Instytut Zdrowia Publicznego), 2026
• Męskie narządy płciowe, familienplanung.de (Federalny Instytut Zdrowia Publicznego), 2026
• Choroby i zaburzenia płodności u mężczyzn, Informationsportal Kinderwunsch (BMFSFJ), dostęp 2026
• Rocznik D·I·R 2024, Niemiecki Rejestr IVF, 2025