Spermadonor Duitsland, Oostenrijk, Zwitserland: wet, kosten

Deze pagina gaat over Duitsland, Oostenrijk en Zwitserland.

Spermadonatie is al lang geen nichethema meer. Lange tijd gebruikten bijna alleen heteroseksuele stellen met mannelijke onvruchtbaarheid donorsperma. Tegenwoordig zijn het net zo goed alleenstaande vrouwen die alleen moeder willen worden en vrouwenparen met een kinderwens. Zij staan allemaal voor een beslissing die medisch, juridisch en emotioneel zwaar weegt.

Medisch heet de behandeling met donorsperma donorinseminatie of heterologe inseminatie. Daarbij worden de zaadcellen van een gescreende donor in een vruchtbaarheidskliniek gebruikt bij een IUI, IVF of ICSI. Deze gids legt je stap voor stap het verloop uit, de routes voor alleenstaande vrouwen en vrouwenparen, de wetgeving in Duitsland, Oostenrijk en Zwitserland, de kosten en waar je op kunt letten bij het kiezen van een spermabank. Nuchter, zonder het mooier voor te stellen en zonder onnodig te dramatiseren.

Vooraf, omdat het ons belangrijk is: Fertilio bemiddelt niet in donorsperma en beveelt geen bepaalde spermabank aan. Wij informeren over de wetgeving, selectiecriteria en openbaar genoemde prijzen. Vruchtbaarheidsklinieken die behandelingen met donorsperma aanbieden, vind je in onze Kliniekzoeker.

Spermadonatie in één oogopslag

• Duitsland: toegestaan voor stellen, vrouwenparen en alleenstaande vrouwen. Een wet die bepaalt wie in aanmerking komt, bestaat niet. Of een kliniek of spermabank jou behandelt, beslist de kliniek of spermabank zelf.
• Oostenrijk: alleen binnen een huwelijk, geregistreerd partnerschap of samenlevingsverband. Vrouwenparen zijn toegelaten (volgens de wettekst in een geregistreerd partnerschap of samenlevingsverband). Alleenstaande vrouwen zijn uitgesloten.
• Zwitserland: alleen voor gehuwde stellen, sinds 1 juli 2022 ook voor gehuwde vrouwenparen.
• Recht van het kind: Het kind kan de identiteit van de donor te weten komen. In Duitsland via het spermadonorregister (Samenspenderregister) bij het BfArM (vanaf 16 jaar alleen nog zelf), in Oostenrijk vanaf 14 en in Zwitserland vanaf 18 jaar.
• Vaderschap: Komt het sperma van een spermabank en vindt de bevruchting medisch begeleid plaats in een kliniek, dan kan de donor in Duitsland niet als vader worden vastgesteld (§ 1600d lid 4 BGB). Bij een particuliere donatie geldt deze bescherming niet.
• Kosten: De wettelijke ziektekostenverzekeringen in Duitsland betalen niets voor donorsperma. Een spermamonster kost volgens familienplanung.de € 700 tot meer dan € 1.000, plus verzendkosten.
• Kansen: 16,0 procent van de inseminaties met donorsperma leidde in 2024 in Duitsland tot een klinische zwangerschap (het Duitse IVF-register, Deutsches IVF-Register).

Wat is spermadonatie?

Bij spermadonatie stelt een gezonde man zijn zaadcellen beschikbaar, zodat een andere persoon of een stel een kind kan krijgen. In de DACH-regio (Duitsland, Oostenrijk en Zwitserland) loopt dat via spermabanken en erkende vruchtbaarheidsklinieken. Zij selecteren de donoren, onderzoeken hen, vriezen de monsters in en geven ze af aan de behandelende kliniek. Een overzicht vind je in ons register van spermabanken.

Het bewerkte monster wordt diepgevroren (gecryopreserveerd) bewaard in kleine buisjes, de zogeheten straws of rietjes. Voor een inseminatie voorziet de richtlijn van de Duitse werkgroep voor donorinseminatie (Arbeitskreis für Donogene Insemination, AKDI) in een dosis van meer dan 5 miljoen voorwaarts beweeglijke zaadcellen. Hoeveel straws daarvoor nodig zijn, bepaalt de spermabank per type monster: sommige rekenen met één portie per behandeling, andere met twee of drie. Bovendien maken spermabanken onderscheid tussen monsters voor IUI en IVF en monsters voor ICSI, waarbij één enkele zaadcel rechtstreeks in de eicel wordt gebracht. ICSI-monsters zijn bij sommige banken goedkoper.

Aan donorsperma worden strenge kwaliteitseisen gesteld. De AKDI-richtlijn eist een spermaconcentratie van meer dan 60 miljoen per milliliter. Ter vergelijking: in het WHO-laboratoriumhandboek van 2021 ligt de onderste referentiegrens (5e percentiel) op 16 miljoen per milliliter.

Spermadonatie is in alle drie de landen legaal, maar met verschillende regels. In Duitsland geldt sinds 1 juli 2018 de wet op het spermadonorregister (Samenspenderregistergesetz), die een einde heeft gemaakt aan de anonimiteit van donoren. Sinds 2018 beschermt bovendien § 1600d lid 4 BGB de donor tegen vaststelling van het vaderschap. Oostenrijk heeft spermadonatie met de wijziging van de wet op de voortplantingsgeneeskunde (Fortpflanzungsmedizingesetz) in 2015 opengesteld voor vrouwenparen, Zwitserland op 1 juli 2022 voor gehuwde vrouwenparen. Hoe vaak de behandeling voorkomt, laat het Duitse IVF-register zien: in 2023 werden in Duitsland 3.177 IVF- en ICSI-behandelingen met donorsperma geregistreerd, inseminaties niet meegerekend.

Voor wie komt spermadonatie in aanmerking?

• Stellen met ernstige mannelijke onvruchtbaarheid: als er geen zaadcellen in het ejaculaat zitten (azoöspermie) en ook een TESE of micro-TESE geen zaadcellen in het testisweefsel vindt. Of bij een ernstige oligozoöspermie, als ook ICSI-behandelingen niet tot een zwangerschap hebben geleid. Meer over het onderzoek bij de man vind je bij andrologie.
• Genetische aandoeningen bij de man: als het risico te groot is dat een ernstige erfelijke ziekte wordt doorgegeven.
• Na een vasectomie, als herstel van de vruchtbaarheid niet gewenst is.
• Alleenstaande vrouwen die hun kinderwens zonder partner willen vervullen.
• Vrouwenparen voor wie donorsperma de weg is naar een gezamenlijk kind.

Toegang, kosten en juridisch ouderschap verschillen sterk per leefsituatie en per land. De gedeelten over alleenstaande vrouwen, vrouwenparen en de wetgeving gaan daar uitgebreid op in.

Verloop van de behandeling met donorsperma

De route naar spermadonatie volgt in Duitsland, Oostenrijk en Zwitserland een vergelijkbaar patroon: begeleiding, keuze van kliniek en spermabank, donorkeuze, verzending van de monsters en ten slotte de behandeling. Hoe lang dat duurt, hangt vooral af van de spermabank, de voorafgaande onderzoeken en je cyclus. Reken van de beslissing tot de eerste behandeling op enkele weken.

Stap 1: Begeleiding en voorlichting

In het intakegesprek in de vruchtbaarheidskliniek gaat het over je medische uitgangssituatie, het juridische kader en de emotionele kant. Psychosociale begeleiding vóór de behandeling is aan te raden, sommige klinieken eisen die. In Duitsland moet de kliniek je volgens de wet op het spermadonorregister vóór de behandeling onder meer voorlichten over het recht van het kind op inlichtingen en over begeleidingsmogelijkheden. Dat bevestig je schriftelijk.

In Oostenrijk is het verloop formeler: de medische voorlichting moet uiterlijk 14 dagen vóór de behandeling plaatsvinden. Wordt sperma van een derde gebruikt, dan is een gesprek bij de notaris verplicht en moet de toestemming bij notariële akte worden gegeven. Op het moment van inbrengen van het sperma mag deze toestemming niet ouder zijn dan twee jaar (§§ 7 en 8 FMedG).

De vragen uit de begeleiding zijn belangrijk: wanneer en hoe vertel ik mijn kind over zijn of haar ontstaan? Hoe ga ik om met reacties uit mijn omgeving? Hoe gaat het met mijn partner hierbij? Deze vragen van tevoren doordenken is geen bureaucratische rompslomp. Het geeft zekerheid bij de beslissing. Tegelijk lopen in de kliniek de voorafgaande onderzoeken, zoals bloedonderzoek, echo en infectieserologie.

Stap 2: Vruchtbaarheidskliniek en spermabank kiezen

De behandeling vindt altijd plaats in een vruchtbaarheidskliniek of -praktijk, de spermabank levert het donorsperma daar af. Zoek daarom vroeg uit of jouw kliniek je behandelt, want niet elke kliniek behandelt alleenstaande vrouwen of vrouwenparen. Vraag ook met welke spermabanken de kliniek samenwerkt. Niet elke spermabank levert aan elke kliniek, en sommige vruchtbaarheidsklinieken hebben een eigen donorbank, alleen voor hun eigen patiënten. Klinieken die behandelingen met donorsperma aanbieden, toont de Kliniekzoeker met het filter donorsperma. Waar je bij de spermabank op kunt letten, staat in het gedeelte Spermabank kiezen.

Stap 3: Donor kiezen

De spermabank stelt je donorprofielen zonder naam ter beschikking. Typische gegevens zijn:

• Lichamelijke kenmerken: lengte, gewicht, haar- en oogkleur, huidtype
• Bloedgroep
• Opleiding en beroep, vaak ook hobby's en interesses
• Gezondheidsgeschiedenis van de familie
• CMV-status: of de donor in contact is geweest met het cytomegalovirus
• Uitgebreide gegevens bij sommige banken: kinderfoto's, geluidsopname, motivatiebrief

Niet alle spermabanken werken met een online catalogus. Sommige stellen na een gesprek een kleine selectie passende donoren voor, andere tonen uitgebreide profielen. Kies niet alleen op uiterlijk. De gezondheidsgeschiedenis van de familie en de CMV-status van de donor zijn medisch belangrijker. Of de CMV-status van de donor bij je eigen status moet passen, bespreek je met je kliniek. In Zwitserland is de keuze wettelijk beperkt: alleen de bloedgroep en de gelijkenis in uiterlijk mogen worden meegewogen (art. 22 lid 4 FMedG).

Anoniem, ID-release of bekende donor? Bij een behandeling in Duitsland zijn er geen anonieme donoren. Een kliniek mag donorsperma alleen gebruiken als zij de donorcode van de spermabank heeft, en de donorgegevens komen in het spermadonorregister bij het BfArM. Ook in Oostenrijk en Zwitserland is spermadonatie niet anoniem. Bij spermabanken in het buitenland kom je de begrippen ID-release (of open ID) en non-ID tegen: ID-release-donoren stemmen ermee in dat het kind later hun identiteit te weten kan komen, non-ID-donoren blijven onbekend. Voor een behandeling in Duitsland komen alleen ID-release-donoren in aanmerking. Anonieme donaties zijn alleen mogelijk bij een behandeling in het buitenland, als het recht daar dat toestaat.

Deze keuze raakt vooral je kind. De mogelijkheid om de genetische vader te leren kennen, kan belangrijk zijn voor de identiteitsontwikkeling van je kind. Vraag je daarom af: hoe ga ik ermee om dat mijn kind later contact kan opnemen? Wat zal het zelf ooit willen weten? Overweeg je een behandeling in het buitenland, zoek dan van tevoren uit welke regels daar gelden voor anonimiteit en inlichtingen.

Stap 4: Onderzoek en quarantaine van de donoren

Donoren ondergaan vóór toelating meerdere onderzoeken, en spermabanken laten volgens eigen opgave slechts een klein deel van de aanmelders toe. In Duitsland schrijft de weefselverordening van de transplantatiewet (TPG-Gewebeverordnung, bijlage 4) tests voor op HIV 1 en 2, hepatitis B en C en syfilis, plus een chlamydiatest op urine met een nucleïnezuuramplificatietest (NAT). Bij donoren die afkomstig zijn uit of wonen in gebieden met een hoge verspreiding komt daar een test op HTLV-I bij, afhankelijk van de voorgeschiedenis nog andere tests, zoals op CMV. De AKDI-richtlijn voorziet bovendien in tests op CMV en gonorroe. De donor mag volgens de richtlijn van de Duitse artsenfederatie (Bundesärztekammer) bij de donatie niet ouder zijn dan 40 jaar.

Quarantaine: Elke donatie wordt minstens 180 dagen diepgevroren bewaard, daarna wordt de donor opnieuw getest. Pas dan geeft de spermabank het monster vrij. Wordt het bloed van de donor aanvullend met NAT getest op HIV, hepatitis B en C, dan kan de herhalingstest vervallen. De 180 dagen quarantaine blijven toch verplicht.

Genetica: Standaard is een familieanamnese over drie generaties (richtlijn van de Bundesärztekammer 2022). Chromosoomonderzoek of moleculair-genetische tests horen volgens de AKDI-richtlijn meestal niet bij het donoronderzoek. Sommige spermabanken bieden ze aanvullend aan, zoals een chromosoomonderzoek of een drageronderzoek naar taaislijmziekte.

Stap 5: Bestelling en verzending naar de kliniek

Duitse spermabanken mogen donorsperma alleen afgeven aan instellingen voor medische zorg, dus niet aan jou thuis (§ 3 lid 1 SaRegG). Voor spermabanken in het buitenland geldt deze bepaling niet rechtstreeks. Wordt er thuis geïnsemineerd, dan geldt de bescherming van de donor volgens § 1600d lid 4 BGB echter niet (zie Particuliere spermadonatie). Besteld wordt meestal via de behandelende praktijk, een gespecialiseerde koerier brengt de monsters diepgevroren naar de kliniek. Verwerkings- en levertijden vermelden de spermabanken op hun websites, houd rekening met enkele weken voorlooptijd.

Sommige wensouders laten meerdere monsters van dezelfde donor in de kliniek of bij de bank opslaan, zodat dezelfde donor ook voor vervolgcycli beschikbaar is. Veel spermabanken bieden bovendien reserveringen voor een broertje of zusje aan, meestal tegen betaling.

In Oostenrijk mag een donor zijn sperma steeds maar aan dezelfde ziekenhuisinstelling (Krankenanstalt) ter beschikking stellen (§ 14 lid 1 FMedG). Vraag je kliniek waar zij het donorsperma vandaan haalt. In Zwitserland mag gedoneerd sperma alleen worden doorgegeven aan personen met een vergunning voor voortplantingsprocedures (art. 20 lid 1 FMedG), de behandeling vindt plaats in het centrum.

Stap 6: De behandeling met IUI, IVF of ICSI

Welke methode past, hangt af van je situatie, niet van je relatiestatus.

Intra-uteriene inseminatie (IUI): de meest gebruikte methode bij spermadonatie. Het ontdooide en bewerkte donorsperma wordt rond het moment van de eisprong met een dun kathetertje rechtstreeks in de baarmoeder gebracht, in de natuurlijke of licht gestimuleerde cyclus. De ingreep duurt enkele minuten, daarna kun je gewoon verder met je dag. De IUI is minder ingrijpend en goedkoper dan een IVF.

IVF of ICSI: Na een hormonale stimulatie worden je eicellen opgehaald en in het laboratorium bevrucht met het donorsperma. Bij de klassieke IVF vinden zaadcel en eicel zelf de weg naar elkaar, bij ICSI wordt één enkele zaadcel rechtstreeks in de eicel geïnjecteerd. Welke methode zinvol is, beslist de kliniek op basis van je bevindingen.

Wat pleit voor welke weg: Voor een start met IUI pleiten doorgankelijke eileiders, een regelmatige eisprong en een onopvallend vruchtbaarheidsonderzoek. Voor een directe IVF pleiten afgesloten of beschadigde eileiders, endometriose, een lage eicelvoorraad of een hogere leeftijd. Lukt het met IUI niet, dan is IVF vaak de volgende stap. Wanneer overstappen zinvol is, leggen we uit in ons artikel over de IUI-behandeling. De keuze van de methode wordt altijd individueel besproken.

Na de geboorte: melding aan het spermadonorregister

In Duitsland meld je de geboorte uiterlijk drie maanden daarna aan de kliniek (§ 4 SaRegG). De kliniek meldt je gegevens, de geboortedatum en het aantal kinderen aan het BfArM, uiterlijk vier maanden na de uitgerekende datum (§ 6 SaRegG). De verwachte datum na een embryotransfer kun je bepalen met onze IVF-uitgerekende-datumcalculator.

Slagingspercentage met donorsperma

Donorsperma moet aan strenge kwaliteitscriteria voldoen. Bij IUI liggen de percentages met donorsperma volgens het Duitse IVF-register hoger dan met sperma van de partner: in 2024 leidde 16,0 procent van de inseminaties met donorsperma tot een klinische zwangerschap, met sperma van de partner was dat 10,3 procent.

Bron: Deutsches IVF-Register, Jahrbuch 2024. De vrouwen in de IVF/ICSI-groep waren gemiddeld 37,2 jaar oud.

Dit zijn gemiddelden over alle leeftijdsgroepen, en de twee rijen hebben betrekking op verschillende eenheden. De belangrijkste invloedsfactor is de leeftijd van de vrouw. Hoe sterk de kansen bij IUI van de leeftijd afhangen, laat de leeftijdsindeling in ons artikel IUI-slagingspercentage naar leeftijd zien. Geen van deze waarden is een toezegging voor jouw individuele geval.

Spermadonatie voor alleenstaande vrouwen

De kinderwens houdt geen halt bij de relatiestatus. Steeds meer vrouwen kiezen er bewust voor om alleen moeder te worden. Vaak hoor je daarvoor de term single mother by choice. In Duitsland is dat met donorsperma mogelijk, in Oostenrijk en Zwitserland momenteel niet. Wie deze weg gaat, zou de juridische, financiële en emotionele kanten moeten kennen.

Wetgeving voor alleenstaande vrouwen in Duitsland

In Duitsland bestaat geen wet die vastlegt bij welke groep personen een vruchtbaarheidsbehandeling mag worden uitgevoerd. Noch de Duitse wet ter bescherming van embryo's (Embryonenschutzgesetz) noch de wet op het spermadonorregister verbiedt de behandeling van alleenstaande vrouwen. Een vakartikel in het Hessisch artsenblad (Hessisches Ärzteblatt) van de artsenkamer van Hessen (2021) komt tot de conclusie dat het gebruik van donorsperma bij alleenstaande vrouwen en bij vrouwenparen in Duitsland is toegestaan.

Vroeger zorgde het medisch beroepsrecht voor onzekerheid. De vroegere (model)richtlijn van de Bundesärztekammer werd in 2018 door het bestuur zonder voorwerp verklaard. De huidige richtlijn voor geassisteerde voortplanting zegt niets over de kring van personen. Op basis van de oude modelrichtlijn hadden alle regionale artsenkamers behalve die van Beieren, Berlijn en Brandenburg eigen richtlijnen uitgevaardigd (Bundesfinanzhof 2017), Hessen heeft zijn richtlijn per 1 december 2020 ingetrokken. Een actueel totaaloverzicht van alle kamers is niet gepubliceerd.

Een verplichting tot behandeling bestaat niet (§ 10 van de Duitse wet ter bescherming van embryo's). Of een kliniek of spermabank alleenstaande vrouwen helpt, beslist zij zelf. Volgens de ledenlijst van de AKDI geven zeven van de elf aangesloten spermabanken donorsperma af aan alle groepen, ook aan alleenstaande vrouwen. Bij één van die zeven werkt de website momenteel niet. Drie sluiten alleenstaande vrouwen uit, één doet geen uitspraak (peildatum 4 oktober 2026).

Juridisch heeft je kind dan één ouder: jou. Moeder is de vrouw die het kind heeft gebaard (§ 1591 BGB). Komt het sperma van een spermabank en vindt de bevruchting medisch begeleid plaats in een kliniek, dan kan de donor niet als vader worden vastgesteld (§ 1600d lid 4 BGB). Hij heeft dan geen rechten of plichten ten opzichte van je kind, alimentatie van de donor is er dus niet. Sinds 2018 is de rechtspositie daarmee een stuk duidelijker dan vroeger.

Kliniek en spermabank vinden

Niet elke vruchtbaarheidskliniek behandelt alleenstaande vrouwen. Het is het eenvoudigst om rechtstreeks te bellen en concreet te vragen. Veel klinieken kunnen dat al telefonisch duidelijk maken, zo bespaar je jezelf onnodige afspraken en teleurstellingen. Klinieken met behandeling met donorsperma vind je in de Kliniekzoeker. Een eerste overzicht van de spermabanken geeft de ledenlijst van de AKDI: daarin staat voor tien van de elf banken of zij ook alleenstaande vrouwen helpen.

Betrouwbare klinieken bieden altijd uitgebreide begeleiding aan. Bij alleenstaande vrouwen is die extra belangrijk, omdat je de verantwoordelijkheid financieel, emotioneel en juridisch alleen draagt. Veel centra eisen daarom psychosociale begeleiding. Dat is geen wantrouwen jegens jou, maar een zinvolle voorbereiding.

Praktische en emotionele vragen

Alleenstaande vrouwen houden zich bezig met vragen die zich bij stellen zo niet voordoen: wie gaat met mij mee naar afspraken en naar de bevalling? Hoe organiseer ik de eerste tijd met de baby alleen? Hoe leg ik mijn kind uit waarom het geen papa heeft?

De grootste uitdaging is voor veel vrouwen minder de eigen beslissing dan de reactie van familie en vriendenkring. Sommige vrouwen houden het onderwerp eerst voor zichzelf, andere gaan er vanaf het begin open mee om. Beide manieren kunnen werken. Openheid maakt op de lange termijn echter veel makkelijker, vooral tegenover het kind. De beslissing wordt zelden spontaan genomen. Nuttig zijn een betrouwbaar netwerk, een plan voor opvang en werk en een realistisch beeld van wat er op je afkomt.

Financiële planning als alleenstaande moeder

Zonder partner draag je de kosten alleen, en bij donorsperma betaalt de wettelijke ziektekostenverzekering in Duitsland niets. Elk monster, elke controle en elke cyclus komt voor eigen rekening. Plan meerdere behandelcycli in, want een IUI leidt zelden al bij de eerste poging tot een zwangerschap. Wat de afzonderlijke posten kosten, staat in het gedeelte Kosten.

• Belasting: Behandelkosten kunnen als buitengewone lasten aftrekbaar zijn als bij jou sprake is van ziektegerelateerde onvruchtbaarheid. De Finanzgericht Münster (belastingrechtbank) heeft in 2020 beslist dat het daarbij niet uitmaakt of de vrouw getrouwd is of een vaste relatie heeft. Zij heeft beroep in cassatie bij de Bundesfinanzhof toegelaten, een uitspraak van de BFH daarover hebben we niet gevonden. Aftrekbaar is alleen het deel boven de zogeheten zumutbare Belastung (draagbare belasting), die afhankelijk van inkomen, gezinssituatie en aantal kinderen 1 tot 7 procent van het totaal van de inkomsten bedraagt. Meer hierover: Kosten van vruchtbaarheidsbehandelingen aftrekken van de belasting.
• Particuliere ziektekostenverzekering: Sommige tarieven dragen bij, maar vruchtbaarheidsbehandelingen zijn vaak uitgesloten. Een aanvraag vóór de start van de behandeling loont.
• Elterngeld (ouderschapsgeld): Het basis-Elterngeld bedraagt 67 procent van het netto-inkomen vóór de geboorte, bij een inkomen boven € 1.200 daalt het percentage tot 65 procent, het minimum is € 300 per maand (§ 2 BEEG). Alleenstaande ouders kunnen onder bepaalde voorwaarden, onder meer het recht op de Entlastungsbetrag (tegemoetkoming voor alleenstaande ouders), ook de partnermaanden gebruiken en zo tot 14 maanden Elterngeld ontvangen (§ 4c BEEG).
• Entlastungsbetrag voor alleenstaande ouders: € 4.260 per jaar, voor elk extra kind € 240 meer (§ 24b EStG).
• Kosten voor kinderopvang: 80 procent van de kosten, maximaal € 4.800 per kind per jaar, is aftrekbaar als bijzondere uitgaven, voor kinderen onder 14 jaar (§ 10 EStG).

Als alleenstaande ouder heb je grotere financiële buffers nodig: voor periodes waarin je door zwangerschapscomplicaties minder kunt werken, voor uitval in de kinderopvang en voor een werkpauze die je alleen moeilijker kunt opvangen.

Oostenrijk en Zwitserland: geen toegang voor alleenstaande vrouwen

Oostenrijk: Medisch ondersteunde voortplanting is alleen toegestaan binnen een huwelijk, een geregistreerd partnerschap of een samenlevingsverband (§ 2 lid 1 FMedG). Alleenstaande vrouwen zijn daarmee uitgesloten. De Groenen hebben in de Nationalrat (Nationale Raad) voorgesteld dit te veranderen (Antrag 496/A, Parlamentskorrespondenz van 17 oktober 2025). Dat is een voorstel, geen geldend recht: de regeling is ongewijzigd (RIS, versie van 4 oktober 2026).

Zwitserland: Gedoneerde zaadcellen mogen alleen bij gehuwde stellen worden gebruikt (art. 3 lid 3 FMedG). De Bundesrat (federale regering) wil spermadonatie in de toekomst ook mogelijk maken voor ongehuwde stellen en heeft het Departement van Binnenlandse Zaken opdracht gegeven om uiterlijk eind 2026 een consultatievoorstel uit te werken. Alleenstaande vrouwen noemt de mededeling niet. Ook dat is geen geldend recht.

Sommige vrouwen uit Oostenrijk en Zwitserland laten zich daarom in het buitenland behandelen, bijvoorbeeld in Duitsland, waar de wet alleenstaande vrouwen niet uitsluit. Dat betekent extra reizen en extra kosten. Welk recht dan voor de afstamming geldt, kan ook afhangen van het land waar het kind woont (zie Grensoverschrijdende gevallen). Laat vooraf door een advocaat toetsen of de donor ook volgens dat recht tegen vaststelling van het vaderschap is beschermd.

Spermadonatie voor vrouwenparen

Voor vrouwenparen is donorsperma de vanzelfsprekende weg naar een gezamenlijk kind, in alle drie de landen in principe mogelijk. De verschillen zitten in de toegang en vooral in de vraag hoe de partner van de geboortemoeder juridisch ouder wordt.

Duitsland: toegang en kosten

De behandeling van vrouwenparen met donorsperma is in Duitsland toegestaan, getrouwd of niet. Niet elke kliniek en niet elke spermabank helpt echter alle stellen. Volgens de ledenlijst van de AKDI geven drie van de elf aangesloten spermabanken geen donorsperma af aan ongehuwde vrouwenparen, en één daarvan ook niet aan gehuwde (peildatum 4 oktober 2026).

De Duitse zorgverzekeraar betaalt niet: § 27a SGB V gaat ervan uit dat uitsluitend eicellen en zaadcellen van de echtgenoten worden gebruikt. Dat geldt volgens familienplanung.de ook voor lesbische gehuwde stellen. Sommige Duitse zorgverzekeraars dragen vrijwillig ook bij voor gelijkgeslachtelijke stellen, een aanspraak daarop bestaat niet. Enkele deelstaten ondersteunen vrouwenparen uit deelstaatmiddelen, en de behandelkosten kunnen fiscaal aftrekbaar zijn. Beide staat in het gedeelte Kosten.

Duitsland: tweede moeder alleen via stiefkindadoptie

Juridisch moeder is alleen de vrouw die het kind heeft gebaard (§ 1591 BGB). De partner wordt volgens het geldende recht niet automatisch tweede ouder, ook niet binnen het huwelijk. Volgens het Duitse federale ministerie van Justitie is voor gelijkgeslachtelijke echtgenoten voor gezamenlijk ouderschap altijd een (stiefkind)adoptie nodig. Zo verloopt die:

• Aanvraag: De partner dient bij de familierechtbank een verzoek in om als kind te worden aangenomen, dat notarieel moet worden vastgelegd (§ 1752 BGB). Bevoegd is de rechtbank van de gewone verblijfplaats van de aannemende ouder (§ 187 FamFG).
• Gehuwde stellen: Een echtgenote kan het kind van haar echtgenote alleen aannemen (§ 1741 lid 2 BGB). Daarna heeft het kind de rechtspositie van een gezamenlijk kind van beiden (§ 1754 lid 1 BGB).
• Ongehuwde stellen: Mogelijk bij een duurzaam samenlevingsverband (verfestigte Lebensgemeinschaft), in de regel als jullie al minstens vier jaar samenwonen of al een gezamenlijk kind hebben (§ 1766a BGB).
• Toestemming van de moeder: Die kan op zijn vroegst worden gegeven als het kind acht weken oud is (§ 1747 lid 2 BGB).
• Advies: De rechtbank vraagt een deskundig advies op bij de adoptiebemiddelingsinstantie of, als er geen is geweest, bij het Jugendamt (de Duitse jeugdhulpinstantie) (§ 189 FamFG).
• Begeleiding: De normaal voorgeschreven begeleiding vervalt als jullie bij de geboorte getrouwd waren (§ 9a lid 4 AdVermiG).

Hoe lang de procedure duurt, is niet eenduidig gepubliceerd. Een hervorming met meemoederschap van rechtswege is niet besloten, bij het Duitse Grondwettelijk Hof (Bundesverfassungsgericht) zijn daarover procedures aanhangig. De precieze stand vind je onder Hervorming van het afstammingsrecht. Voor de adoptie en jullie concrete situatie is een advocaat gespecialiseerd in familierecht het juiste aanspreekpunt.

Oostenrijk: partner wordt zonder adoptie ouder

Oostenrijk heeft spermadonatie in 2015 opengesteld voor vrouwenparen. De Oostenrijkse wet op de voortplantingsgeneeskunde staat donorsperma uitdrukkelijk toe als de behandeling bij twee vrouwen in een geregistreerd partnerschap of samenlevingsverband moet plaatsvinden (§ 2 lid 2 Z 3, § 3 lid 2 FMedG).

Het ouderschap is eenvoudiger geregeld dan in Duitsland: is de moeder bij de geboorte gehuwd met een vrouw of verbonden in een geregistreerd partnerschap, dan is die automatisch de andere ouder (§ 144 lid 2 ABGB). Een levenspartner wordt ouder door het ouderschap vóór of na de geboorte te erkennen, in een openbare of openbaar bekrachtigde akte (§ 145 lid 1 ABGB), of door vaststelling door de rechter. Een stiefkindadoptie is niet nodig.

Sinds 1 januari 2015 hebben vrouwenparen aanspraak op het IVF-fonds, als aan de voorwaarden is voldaan bij de vrouw die het kind zal dragen. Het donorsperma zelf en inseminaties betaalt het fonds niet.

Zwitserland: alleen gehuwde vrouwenparen

Sinds 1 juli 2022 hebben gehuwde vrouwenparen in Zwitserland toegang tot spermadonatie. Ongehuwde vrouwenparen zijn uitgesloten, omdat gedoneerde zaadcellen alleen bij gehuwde stellen mogen worden gebruikt (art. 3 lid 3 FMedG). Wordt het kind verwekt volgens de regels van de wet op de voortplantingsgeneeskunde, dan geldt de echtgenote van de moeder automatisch als de andere ouder (art. 255a ZGB). Is het kind daarentegen verwekt via een particuliere spermadonatie of een spermadonatie in het buitenland, dan is volgens het Bundesamt für Justiz (Federaal Bureau voor Justitie) nog steeds een stiefkindadoptie nodig.

Wetgeving in Duitsland, Oostenrijk en Zwitserland

Het juridische thema staat bij spermadonatie centraal. Wie is juridisch ouder? Welke rechten heeft het kind? Kan de donor alimentatie verschuldigd zijn of rechten laten gelden? Deze vragen zouden vóór de behandeling moeten zijn opgehelderd, niet erna. Dit gedeelte vat de stand van 4 oktober 2026 samen en vervangt geen juridisch advies.

Duitsland: de wet op het spermadonorregister

De wet op het spermadonorregister (SaRegG) trad op 1 juli 2018 in werking. De volledige titel luidt in vertaling: “Wet tot oprichting van een spermadonorregister en tot regeling van de inlichtingen over de donor na heterologe toepassing van sperma”. Zij maakte een einde aan tientallen jaren anonimiteit van donoren. De grondslag is het recht om de eigen afstamming te kennen, dat het Duitse Grondwettelijk Hof heeft afgeleid uit het algemene persoonlijkheidsrecht (uitspraak van 31 januari 1989, 1 BvL 17/87). De belangrijkste regels:

• Register bij het BfArM (§ 1 lid 1): Het spermadonorregister wordt bijgehouden door het Bundesinstitut für Arzneimittel und Medizinprodukte (Federaal Instituut voor Geneesmiddelen en Medische Hulpmiddelen). Tot mei 2020 was het DIMDI bevoegd, dat vervolgens in het BfArM werd opgenomen.
• Alleen medisch begeleide bevruchting (§ 1 lid 2): Geregistreerd worden kinderen die zijn verwekt bij een medisch begeleide kunstmatige bevruchting. Particuliere spermadonaties komen niet in het register.
• Donorgegevens (§ 2 lid 2): Achternaam en, indien afwijkend, geboortenaam, voornamen, geboortedatum en geboorteplaats, nationaliteit en adres. Overige gegevens, bijvoorbeeld over de beweegredenen, alleen met schriftelijke toestemming van de donor, die hij op elk moment kan intrekken (§ 2 lid 3).
• Afgifte alleen aan klinieken en praktijken (§ 3 lid 1): Spermabanken in Duitsland mogen donorsperma alleen afgeven aan instellingen voor medische zorg, dus aan een ziekenhuis of een andere instelling onder permanente medische leiding, niet aan particulieren.
• Donorcode (§ 5 lid 1): De kliniek mag het sperma alleen gebruiken als zij de donorcodereeks of een ondubbelzinnig donornummer heeft. Sperma uit andere EU-lidstaten, de EER of derde landen is toegestaan als de kliniek zeker stelt dat de buitenlandse spermabank op verzoek de donorgegevens aan het BfArM doorgeeft.
• Meldingen (§§ 4 en 6): Jij meldt de geboorte aan de kliniek, de kliniek meldt je gegevens, de geboortedatum en het aantal kinderen aan het BfArM. De spermabank geeft de donorgegevens door op verzoek van het BfArM.
• 110 jaar (§ 8): Zo lang slaat het BfArM de gegevens op.
• Geen terugwerkende kracht: Voor kinderen die vóór 1 juli 2018 zijn verwekt, zijn er bij het BfArM geen gegevens. Spermabanken moeten bestaande oudere gegevens echter 110 jaar na het verkrijgen van het sperma bewaren (§ 13 lid 3). Donorkinderen uit die tijd wenden zich tot de toenmalige kliniek of spermabank of zoeken via andere wegen, bijvoorbeeld DNA-databanken.
• Boetes (§ 12): tot € 30.000 als een spermabank donorsperma afgeeft in strijd met § 3 of een kliniek het gebruikt in strijd met § 5, tot € 5.000 bij overige overtredingen.

Recht van het kind op inlichtingen

Je kind heeft tegenover het BfArM recht op inlichtingen over wie de donor is. Een minimumleeftijd daarvoor is er niet. Vanaf de 16e verjaardag kan het kind dit recht echter alleen nog zelf uitoefenen (§ 10 lid 1 SaRegG). Eerder kunnen de ouders als wettelijk vertegenwoordigers de inlichtingen aanvragen (§ 10 lid 3), maar alleen om het kind over zijn of haar afstamming te informeren. Een eigen recht om de identiteit van de donor te kennen hebben de ouders volgens het BfArM niet, en het kind moet over het nodige verstandelijke vermogen beschikken.

De inlichtingen omvatten de identiteitsgegevens van de donor en, als hij heeft toegestemd, zijn vrijwillige opgaven. Medische onderzoeksresultaten of kenmerken zoals bloedgroep, lengte en haarkleur horen er niet bij, dergelijke gegevens staan hooguit in de donorprofielen van de spermabanken. Halfbroers en halfzussen zijn via het register niet op te sporen, omdat de inlichtingen alleen de gegevens van de donor betreffen.

De aanvraag wordt schriftelijk ingediend met geboorteakte en kopie van een identiteitsbewijs. Begeleiding vóór de inlichtingen is niet voorgeschreven, het BfArM raadt die wel aan en wijst op aanbod (§ 10 lid 4). Zij kan helpen om je voor te bereiden op mogelijk belastende informatie, bijvoorbeeld bij gezinsadviescentra of gespecialiseerde therapeuten. De donor wordt vier weken vóór de inlichtingen geïnformeerd (§ 10 lid 5). Hij wordt vóór de donatie voorgelicht over het recht op inlichtingen en moet er rekening mee houden dat kinderen later contact zoeken. Een recht op contact geeft de wet echter niet, of en hoe het daartoe komt, beslissen de betrokkenen.

Vaderschap, alimentatie en erfrecht

Vader van een kind is volgens § 1592 BGB de man die bij de geboorte met de moeder is gehuwd, die het vaderschap heeft erkend of wiens vaderschap door de rechter is vastgesteld. De donor wordt door de behandeling niet automatisch juridisch vader.

• Gehuwde stellen: De echtgenoot is van rechtswege juridisch vader, ook zonder biologische verwantschap.
• Ongehuwde stellen: De partner moet het vaderschap erkennen, dat kan al vóór de geboorte (§ 1594 lid 4 BGB). Zonder erkenning heeft het kind juridisch alleen een moeder. Een erkenning vóór de geboorte is daarom aan te raden.

Geen betwisting na toestemming (§ 1600 lid 6 BGB): Hebben man en moeder toegestemd in de bevruchting met donorsperma, dan kunnen zij het vaderschap later niet betwisten. De wet sluit de betwisting uit “als het kind met toestemming van de man en de moeder door kunstmatige bevruchting met het sperma van een derde is verwekt”. Het kind zelf blijft bevoegd om te betwisten.

Alimentatie van de ongehuwde wensvader: De Bundesgerichtshof (BGH, Duitse hoogste rechter in burgerlijke zaken) heeft in 2015 beslist dat een man die samen met zijn ongehuwde partner heeft toegestemd in de bevruchting met donorsperma, alimentatie verschuldigd is aan het kind, ook als hij het vaderschap nooit heeft erkend (uitspraak van 23 september 2015, XII ZR 99/14). In de toestemming ligt volgens de BGH een overeenkomst ten gunste van het kind. Daaruit volgt de plicht om “als een juridische vader voor zijn onderhoud te zorgen”.

Bescherming van de donor (§ 1600d lid 4 BGB): Wordt het kind door een medisch begeleide kunstmatige bevruchting in een instelling voor medische zorg verwekt met sperma dat de donor aan een spermabank (afnamelocatie volgens de SaRegG) ter beschikking heeft gesteld, “dan kan de spermadonor niet als vader van dit kind worden vastgesteld”. Beide voorwaarden moeten samenkomen: medische bevruchting in een kliniek en sperma via een spermabank. Daarmee is de gerechtelijke weg afgesloten om de donor bijvoorbeeld voor alimentatie als vader te laten vaststellen. Particuliere donaties vallen niet onder deze bepaling. De memorie van toelichting zegt uitdrukkelijk: “Gevallen van kunstmatige bevruchting zonder medische begeleiding (met name met de zogeheten bekerdonatie) vallen daarom niet onder de vrijstelling.” Of de bescherming ook geldt als het sperma van een spermabank in het buitenland komt, zeggen noch de wet noch de toelichting uitdrukkelijk.

Erfrecht: Zonder vaststelling als vader is er tussen donor en kind geen wettelijk erfrecht. Donorkinderen erven van hun juridische ouders, omgekeerd erft ook de donor niet van hen. Bij een particuliere donatie met vastgesteld vaderschap gelden daarentegen de normale regels, inclusief het legitieme deel (Pflichtteil).

Betwisting van het vaderschap: § 1600 BGB nieuw sinds 1 april 2026

De betwisting van het vaderschap is sinds 1 april 2026 nieuw geregeld. De wet van 29 maart 2026 werd op 31 maart 2026 afgekondigd (BGBl. 2026 I nr. 83) en trad de dag erna in werking. Volgens het regeringsontwerp blijft het “binnen de kaders van het bestaande afstammingsrecht” en verandert het het beginsel van twee ouders niet. Voor spermadonatie betekent dat: de uitsluiting van betwisting na toestemming staat nog steeds in § 1600 lid 6 BGB, meemoederschap brengt de wet niet.

Nieuw geregeld is vooral de betwisting door de biologische vader. Vroeger sloot een sociaal-familiaire relatie van het kind met de juridische vader die altijd uit. Nu geldt dat bij een minderjarig kind nog slechts met uitzonderingen, bijvoorbeeld als ook tussen het kind en de biologische vader zo'n relatie bestaat of hij zich ernstig en zonder eigen schuld tevergeefs daarvoor heeft ingespannen. Ook dan blijft de betwisting uitgesloten als het voortbestaan van het juridische vaderschap nodig is voor het welzijn van het kind (§ 1600 lid 3 BGB). Is het kind meerderjarig, dan komt het erop aan of het zich tegen de betwisting verzet (§ 1600 lid 2 BGB).

Een motie van de Groenen, bedoeld om te verduidelijken dat een spermadonor het vaderschap niet mag betwisten (BT-Drs. 21/4324), is in de Bondsdag afgewezen. Daarmee blijft de bestaande lijn van de Bundesgerichtshof gelden: een particuliere donor kan onder omstandigheden het juridische vaderschap van een andere man betwisten (uitspraak van 15 mei 2013, XII ZR 49/11).

Hervorming van het afstammingsrecht: peildatum oktober 2026

Een omvattende hervorming met meemoederschap is er tot nu toe niet. In januari 2024 legde het Duitse federale ministerie van Justitie uitgangspunten voor de modernisering van het afstammingsrecht voor. Gepland waren onder meer:

• Meemoederschap: De partner van de geboortemoeder zou zonder de omweg via de stiefkindadoptie tweede juridische moeder kunnen worden.
• Ouderschapsovereenkomsten: Al vóór de verwekking zouden bindende afspraken over het ouderschap mogelijk worden, relevant bijvoorbeeld voor particuliere spermadonaties.
• Donorgegevensregister: “Het spermadonorregister moet worden uitgebreid tot een donorgegevensregister, dat ook oude gevallen, embryodonaties en particuliere spermadonaties omvat.”

Het wetsontwerp van de vorige zittingsperiode (peildatum december 2024) werd wegens het vroegtijdige einde van de regeringscoalitie niet verder behandeld en alleen als discussiestuk gepubliceerd. Het coalitieakkoord van 2025 noemt een hervorming van het afstammingsrecht, het meemoederschap en de spermadonatie niet. Over afstamming noemt het alleen het doel om misbruik van vaderschapserkenningen tegen te gaan. De Duitse Bondsraad (Bundesrat) heeft de federale regering in mei 2025 verzocht het afstammingsrecht te wijzigen ten gunste van gezinnen met twee moeders, een wet is dat niet. Bij het Duitse Grondwettelijk Hof zijn zes procedures over het zogeheten co-moederschap aanhangig (1 BvL 1/21 en andere). Ze staan op de lijst van de voor 2026 geplande uitspraken, er is nog niet over beslist (peildatum 4 oktober 2026). Aan de procedures liggen verschillende situaties ten grondslag, zowel met officiële als met particuliere spermadonatie.

Voor jou betekent dat: vrouwenparen hebben nog steeds de stiefkindadoptie nodig, en de juridische situatie van particuliere spermadonaties blijft ongewijzigd. Wie op de hervorming wacht, zou er niet van uit moeten gaan dat die op korte termijn in werking treedt.

Oostenrijk: wet op de voortplantingsgeneeskunde

De Oostenrijkse wet op de voortplantingsgeneeskunde (FMedG) regelt spermadonatie sinds 1992, voor vrouwenparen werd zij in 2015 opengesteld. De belangrijkste punten:

• Toegang (§ 2 lid 1): alleen binnen een huwelijk, geregistreerd partnerschap of samenlevingsverband. Alleenstaande vrouwen zijn uitgesloten.
• Donorsperma (§ 3 lid 2): toegestaan als het sperma van de echtgenoot of levenspartner niet vruchtbaar is of de behandeling bij twee vrouwen in een geregistreerd partnerschap of samenlevingsverband moet plaatsvinden.
• Vorm (§§ 7 en 8): medische voorlichting uiterlijk 14 dagen van tevoren, gesprek bij de notaris, toestemming bij notariële akte.
• Donor (§§ 13 en 14): minstens 18 jaar oud, schriftelijke toestemming ook voor latere inlichtingen. Hij mag zijn sperma maar aan dezelfde ziekenhuisinstelling (Krankenanstalt) afstaan, gebruikt mag het worden voor hooguit drie huwelijken, geregistreerde partnerschappen of samenlevingsverbanden.
• Inlichtingen (§ 20 lid 2): Het kind kan na het voltooien van het 14e levensjaar inzage nemen in de donorgegevens. De ouders krijgen alleen in medisch gemotiveerde uitzonderingsgevallen inzage.
• Bewaring (§ 15 lid 3): De ziekenhuisinstelling bewaart de gegevens 30 jaar, daarna gaan ze naar de Landeshauptmann (hoogste bestuurder van de deelstaat), die ze permanent bewaart.
• Vaderschap: Een donor die zijn sperma aan een erkende ziekenhuisinstelling heeft afgestaan, kan niet als vader worden vastgesteld (§ 148 lid 4 ABGB). Als vader kan wel de man worden vastgesteld die in de vorm van een notariële akte met de behandeling heeft ingestemd (§ 148 lid 3 ABGB). Voor de partner van de moeder zie vrouwenparen.
• Geen handel, geen bemiddeling, geen reclame (§ 16): Het afstaan van sperma mag niet het voorwerp zijn van een rechtshandeling tegen betaling (§ 16 lid 1). Het bemiddelen in sperma is niet toegestaan (§ 16 lid 2). De wet vult aan: “Evenzo is elke reclame voor het afstaan of bemiddelen van sperma, eicellen of ontwikkelingsvatbare cellen niet toegestaan.” Overtredingen van het bemiddelingsverbod kunnen worden bestraft met een boete van maximaal € 50.000 (§ 22).
• Eiceldonatie: In Oostenrijk is ook eiceldonatie toegestaan, anders dan in Duitsland en Zwitserland.

Wat het IVF-fonds vergoedt, staat in het gedeelte Kosten.

Zwitserland: wet op de voortplantingsgeneeskunde en ZGB

De Zwitserse federale wet op de medisch ondersteunde voortplanting (FMedG) dateert uit 1998 en is sindsdien meermaals aangepast, onder meer in 2022 met het “huwelijk voor iedereen”. De geldende versie heeft de stand van 1 augustus 2025.

• Toegang (art. 3): voortplantingsprocedures alleen bij stellen, gedoneerde zaadcellen alleen bij gehuwde stellen. Sinds 1 juli 2022 horen gehuwde vrouwenparen daar ook bij. Ongehuwde stellen kunnen alleen eigen eicellen en zaadcellen gebruiken, alleenstaande vrouwen zijn uitgesloten.
• Vergunning (art. 8): Wie voortplantingsprocedures toepast of gedoneerde zaadcellen bewaart en bemiddelt, heeft een vergunning van het kanton nodig.
• Donor (art. 19 tot 22): Een donor mag zijn sperma maar aan één instantie ter beschikking stellen. De spermadonatie als zodanig is onbezoldigd. Het sperma van een donor mag voor hooguit acht kinderen worden gebruikt. Bij de keuze mogen alleen de bloedgroep en de gelijkenis in uiterlijk worden meegewogen. Bemiddeld mag het alleen worden aan personen met een vergunning (art. 20 lid 1).
• Register (art. 25 en 26): De donorgegevens gaan na de geboorte naar het Eidgenössisches Amt für das Zivilstandswesen (Federaal Bureau voor de Burgerlijke Stand), dat sinds 2001 een register bijhoudt en de gegevens 80 jaar bewaart.
• Inlichtingen (art. 27): Vanaf de voltooide 18e verjaardag kan het kind inlichtingen vragen over het uiterlijk en de persoonsgegevens van de donor, bij een gerechtvaardigd belang op elk moment over alle gegevens. Anonieme spermadonaties zijn verboden.
• Ouderschap (art. 23 FMedG, art. 255a ZGB): Noch het kind noch de echtgenote of echtgenoot van de moeder kan de afstammingsrelatie met de echtgenote of echtgenoot van de moeder betwisten. De echtgenote van de moeder geldt na een spermadonatie volgens de FMedG als de andere ouder. Een vaderschapsvordering tegen de donor is uitgesloten, behalve als het sperma bewust is gedoneerd aan een persoon zonder vergunning.
• Geplande herziening: De Bundesrat wil eicel- en spermadonatie ook mogelijk maken voor ongehuwde stellen, een consultatievoorstel moet eind 2026 beschikbaar zijn. Geldend recht is dat niet.

Spermadonatie in Duitsland, Oostenrijk en Zwitserland vergeleken

Qua toegang is Duitsland het meest open, omdat hier ook alleenstaande vrouwen kunnen worden behandeld. Anonieme spermadonaties bestaan daarentegen in geen van de drie landen.

Grensoverschrijdende gevallen

Wonen donor en ontvangster in verschillende landen of vindt de behandeling in het buitenland plaats, dan wordt het complex. Vanuit Duits perspectief richt de afstamming zich in beginsel naar het recht van de staat waar het kind zijn gewone verblijfplaats heeft. Zij kan echter ook worden bepaald naar het nationale recht van een ouder (art. 19 EGBGB). Bij donaties tussen Duitsland en Oostenrijk kunnen dus verschillende rechtsstelsels van toepassing zijn. In Zwitserland heeft de echtgenote van de moeder na een spermadonatie in het buitenland nog steeds een stiefkindadoptie nodig.

Bij juridische detailvragen, bijvoorbeeld over de stiefkindadoptie, over de erkenning van het vaderschap bij ongehuwde wensouders of over gevallen over de grens, hoort de volgende stap naar een advocaat gespecialiseerd in familierecht, niet naar de vruchtbaarheidskliniek.

Kosten van spermadonatie

De kosten bestaan uit meerdere onderdelen: donorsperma, verzending, behandeling, medicijnen en eventueel opslag van aanvullende monsters. Veel mensen hebben aanvankelijk alleen de prijs van het spermamonster in gedachten en onderschatten de totale kosten. De uitgebreide berekening vind je in het artikel Kosten van spermadonatie, hier het overzicht.

Donorsperma en behandeling

Een spermamonster kost volgens familienplanung.de (Bundesinstitut für Öffentliche Gesundheit, peildatum januari 2026) tussen € 700 en meer dan € 1.000. Omdat de verzending omslachtig is, komt daar € 150 tot meer dan € 300 bij. De openbare prijslijsten van Duitse spermabanken laten zien hoe verschillend de modellen zijn: sommige rekenen alleen portie en verzending, andere daarnaast een eenmalig basis- of beschikbaarheidstarief, en afhankelijk van de bank worden per inseminatie één, twee of drie porties gebruikt. Voor het donorsperma van een eerste IUI in een kliniek buiten de vestigingsplaats van de bank komen de gepubliceerde prijzen uit op ongeveer € 860 tot € 2.480 (geraadpleegd op 4 oktober 2026). Bij sommige banken is btw inbegrepen, bij andere niet.

Daar komen de kosten van de kliniek bij voor controles, inseminatie of IVF/ICSI, bij een IVF de medicijnen en eventueel opslag en reservering van aanvullende monsters. Als richtlijn noemt een Duitse spermabank voor de behandeling in de praktijk ongeveer € 200 tot € 400 per inseminatiecyclus en ongeveer € 2.000 tot € 4.000 per IVF- of ICSI-cyclus, telkens plus de opslag van het donorsperma in de praktijk. Meer hierover onder Behandelkosten met donorsperma. Omdat niet elke cyclus succesvol is, plan je het best meerdere monsters en cycli in.

Verdiepend artikel

Kosten spermadonor Duitsland, Oostenrijk, Zwitserland 2026

Donorzaad per inseminatie: € 864 tot € 2.476,30 bij zes Duitse banken. Ook behandeling, vergoeding en subsidie in Duitsland, Oostenrijk en Zwitserland.

Zorgverzekeraar en belasting in Duitsland

De situatie is duidelijk: de wettelijke zorgverzekeraars betalen niets bij een behandeling met donorsperma, ook niet gedeeltelijk. § 27a SGB V gaat ervan uit dat de partners gehuwd zijn en uitsluitend eicellen en zaadcellen van de echtgenoten worden gebruikt. Dat geldt ook voor gehuwde stellen met aangetoonde mannelijke onvruchtbaarheid. Ongehuwde stellen, alleenstaande vrouwen en vrouwenparen dragen de kosten eveneens zelf. Sommige zorgverzekeraars dragen vrijwillig bij, ook bij gelijkgeslachtelijke stellen, een aanspraak daarop bestaat niet. Particuliere ziektekostenverzekeringen gaan er afhankelijk van het contract verschillend mee om. Wat zorgverzekeraars in het algemeen vergoeden, laat onze pagina over vergoeding zien.

Fiscaal kunnen de kosten als buitengewone lasten gelden. De Bundesfinanzhof heeft in 2017 beslist dat een onvruchtbare vrouw in een gelijkgeslachtelijk partnerschap de kosten van een IVF met donorsperma kan aftrekken, inclusief de kosten voor het beschikbaar stellen en bewerken van het donorsperma (VI R 47/15). Voorwaarde is dat de behandeling in overeenstemming is met het medisch beroepsrecht en de Duitse wet ter bescherming van embryo's. Voor een heterologe bevruchting bij een gehuwd stel had de BFH dat al in 2010 beslist (VI R 43/10). Voor alleenstaande vrouwen bestaat tot nu toe alleen een uitspraak van de Finanzgericht Münster (zie alleenstaande vrouwen). Aftrekbaar is altijd alleen het deel boven de draagbare belasting. Details: Kosten van vruchtbaarheidsbehandelingen aftrekken van de belasting.

Ondersteuning door deelstaten

De Bund ondersteunt geen behandelingen met donorsperma, zijn ondersteuning gaat ervan uit dat eigen eicellen en zaadcellen worden gebruikt. Enkele deelstaten ondersteunen uit eigen middelen (peildatum 4 oktober 2026):

In Niedersachsen kunnen sinds 1 juni 2026 over het algemeen geen aanvragen voor ondersteuning van geassisteerde voortplanting meer worden toegekend.

Oostenrijk en Zwitserland

Oostenrijk: Het IVF-fonds neemt 70 procent van de kosten van een IVF of ICSI over als er een medische indicatie is volgens de wet op het IVF-fonds (IVF-Fonds-Gesetz), bijvoorbeeld onvruchtbaarheid bij de man. Dat geldt ook voor een IVF of ICSI met donorsperma. De kosten voor het beschikbaar stellen van het donorsperma financiert het fonds niet mee, inseminaties vallen helemaal niet onder de wet op het IVF-fonds. De eigen bijdrage per poging ligt bij tarieven vanaf 1 juli 2025 op € 971,54 tot € 1.063,86 voor een IVF en € 1.078,36 tot € 1.170,68 voor een ICSI, telkens exclusief belastingen. Een aangekondigde verlaging van de eigen bijdrage is in de wet op het IVF-fonds nog niet doorgevoerd (versie van 4 oktober 2026). Ondersteund worden in principe maximaal vier pogingen per stel. Aan het begin van een poging moet de vrouw die het kind zal dragen jonger zijn dan 40, de man of partner jonger dan 50 (brochure “Wir möchten ein Baby”). Meer hierover onder Kosten in Oostenrijk.

Zwitserland: De Zwitserse basisverzekering vergoedt volgens de Zwitserse verordening op de zorgprestaties (Krankenpflege-Leistungsverordnung) maximaal drie IUI-cycli per zwangerschap, een IVF daarentegen niet. Of inseminaties met donorsperma daaronder vallen en wie de kosten van het donorsperma draagt, regelt de verordening niet uitdrukkelijk, en de centra zeggen er verschillende dingen over. Zoek dat vooraf uit met de kliniek en de verzekeraar. Zwitserse centra met een donorprogramma noemen voor een inseminatie met donorsperma ongeveer CHF 1.100 tot CHF 1.800, deels plus een basistarief (geraadpleegd op 4 oktober 2026). Meer hierover onder Kosten in Zwitserland.

Spermabank kiezen

De spermabank kies je meestal samen met je kliniek. Wij beoordelen en bevelen geen afzonderlijke spermabanken aan. Deze criteria helpen je bij het vergelijken:

• Vergunning: Spermabanken in Duitsland zijn weefselinstellingen en hebben een vergunning van de overheid nodig volgens §§ 20b en 20c van de Duitse geneesmiddelenwet (Arzneimittelgesetz). Vergunning en toezichthouder staan in de regel in het colofon (Impressum) van de website.
• Registerplicht: De bank moet de donorgegevens beschikbaar stellen voor het spermadonorregister. Bij banken in het buitenland betekent dat: voor een behandeling in Duitsland komen alleen ID-release-donoren in aanmerking.
• Levering aan je kliniek: Niet elke bank levert aan elke kliniek. Sommige vruchtbaarheidsklinieken geven donorsperma uit de eigen donorbank alleen af aan eigen patiënten.
• Doelgroepen: Sommige banken helpen geen alleenstaande vrouwen of geen ongehuwde vrouwenparen. De ledenlijst van de AKDI vermeldt dat voor tien van de elf banken.
• Donorkeuze en diepgang van het profiel: Grotere banken hebben meer donoren, wat de kans op een passend fenotype vergroot. Sommige bieden alleen basisgegevens zoals uiterlijk en bloedgroep, andere uitgebreide profielen met kinderfoto's, geluidsopnamen of motivatiebrieven. Enkele zien bewust af van een online catalogus en stellen na een gesprek passende donoren voor.
• Gezinslimiet: In Duitsland beveelt de AKDI maximaal 15 gezinnen per donor aan. Spermabanken in het buitenland noemen eigen, deels aanzienlijk hogere grenzen, vaak wereldwijd geteld.
• Transparante prijzen: Let erop wat in de prijs is inbegrepen: portie, basis- of beschikbaarheidstarief, verzending, opslag, reservering voor een broertje of zusje en of btw is inbegrepen.
• Begeleiding: Goede spermabanken adviseren over de donorkeuze en over het later voorlichten van het kind. Sommige brengen op verzoek ook mensen met elkaar in contact die door spermadonatie zijn ontstaan.

In Duitsland vermeldt de Arbeitskreis für Donogene Insemination elf aangesloten spermabanken, daarnaast zijn er enkele aanbieders buiten deze lijst. De meeste spermabanken verzenden naar klinieken in heel Duitsland, je hoeft dus niet in dezelfde stad te wonen. In Oostenrijk mag niet worden geadverteerd voor het afstaan of bemiddelen van sperma (§ 16 lid 2 FMedG), eerste aanspreekpunt is daar je kliniek. In Zwitserland zijn er volgens de Nationale Ethische Commissie (NEK, 2019) geen spermabanken die onafhankelijk van een vruchtbaarheidscentrum worden gerund. De beroepsvereniging SGRM vermeldt acht centra voor spermadonatie, de lijst is echter niet uitputtend.

Een neutraal overzicht met locaties vind je in ons register van spermabanken.

Wie een spermadonor wil vinden, kiest hem bij deze route samen met kliniek en spermabank. Alleen via spermabank en kliniek geldt in Duitsland de bescherming van de donor volgens § 1600d lid 4 BGB. Wat riskant is bij donorbeurzen en privécontacten, staat onder Spermadonor vinden.

Particuliere spermadonatie, bekermethode en inseminatie thuis

Een veelgestelde vraag is of je niet gewoon een kennis als donor kunt nemen in plaats van via een spermabank te gaan. Bij een particuliere spermadonatie geeft een man zijn sperma door zonder spermabank. Bij de zogeheten bekermethode of inseminatie thuis wordt het ejaculaat in een bakje overhandigd en door de vrouw zelf ingebracht. Dat is mogelijk, maar de risico's zijn aanzienlijk, en de meeste zijn juridisch van aard. Uitgebreid leggen we dat uit in het artikel particuliere spermadonatie, daar ook over de bekermethode en over de inseminatie thuis.

Het voor de hand liggende verschil: je kent de donor en weet wie de genetische vader van je kind is. Dat kan emotioneel eenvoudiger aanvoelen dan een profiel in een databank, en de kosten voor een monster van een spermabank vervallen. Daar staan de volgende risico's tegenover.

Juridische risico's

• Duitsland: De bescherming van § 1600d lid 4 BGB geldt niet, de bekerdonatie is in de memorie van toelichting uitdrukkelijk uitgezonderd. De particuliere donor kan door de rechter als vader worden vastgesteld, met alle gevolgen: onderhoudsplicht, ouderlijk gezag en omgangsrecht, erfrecht. Een particuliere of notariële overeenkomst voorkomt de gerechtelijke vaststelling niet (§ 1600d lid 1 BGB). Uitgesloten is zij alleen in de gevallen van lid 4. Van toekomstig onderhoud kan geen afstand worden gedaan (§ 1614 BGB), ook niet in een notariële overeenkomst, en onderhoud kan onder omstandigheden met terugwerkende kracht worden gevorderd (§ 1613 lid 2 BGB). Omgekeerd kan een particuliere donor zelf rechten laten gelden en onder omstandigheden het vaderschap van een andere man betwisten (BGH, XII ZR 49/11). In het spermadonorregister komt een particuliere donatie niet.
• Oostenrijk: De particuliere donor kan niet als vader worden vastgesteld als de persoon die met de moeder is gehuwd of in een geregistreerd partnerschap verbonden is, heeft toegestemd (§ 148 lid 5 ABGB). In alle andere gevallen, bijvoorbeeld bij alleenstaande vrouwen of levenspartners zonder huwelijk of geregistreerd partnerschap, blijft hij vast te stellen.
• Zwitserland: Is het sperma bewust gedoneerd aan een persoon zonder vergunning, dan is een vaderschapsvordering tegen de donor toegestaan (art. 23 lid 2 FMedG). De echtgenote van de moeder wordt niet automatisch ouder.

Over zelfinseminatie in Duitsland: een vrouw die bij zichzelf een inseminatie uitvoert, maakt zich niet strafbaar, evenmin als de man wiens sperma wordt gebruikt (§ 11 lid 2 van de Duitse wet ter bescherming van embryo's). Volgens de letterlijke tekst geldt deze uitzondering echter niet voor een derde persoon, bijvoorbeeld een partner die de inseminatie uitvoert. Duitse spermabanken mogen donorsperma niet afgeven aan particulieren (§ 3 SaRegG). En zelfs als het sperma van een spermabank komt: wordt er thuis geïnsemineerd, dan geldt de bescherming van § 1600d lid 4 BGB volgens de letterlijke tekst niet, omdat die een bevruchting in een instelling voor medische zorg veronderstelt.

Gezondheidsrisico's

Bij een donatie via een spermabank zijn in Duitsland infectietests en minstens 180 dagen quarantaine verplicht, daarna een nieuwe test, tenzij het bloed van de donor aanvullend met NAT is getest. Bij een particuliere donatie is er noch een voorgeschreven screening op infecties noch een quarantaine, en de familiegeschiedenis wordt niet systematisch uitgevraagd. Een inseminatie thuis vindt plaats zonder medische begeleiding. Sets voor inseminatie thuis gelden volgens de EU-verordening medische hulpmiddelen als medische hulpmiddelen, omdat ze dienen ter bevordering van de bevruchting.

Over het slagingspercentage van particuliere inseminaties thuis met vers sperma zijn er geen betrouwbare studiegegevens per cyclus. Een gerandomiseerde studie in vruchtbaarheidscentra met diepgevroren donorsperma vergeleek de inseminatie voor de baarmoedermond (ICI, de techniek van de inseminatie thuis) met de IUI: binnen acht maanden leidde de behandeling bij 24 procent van de vrouwen in de ICI-groep en bij 39 procent in de IUI-groep tot een zwangerschap met een levendgeboorte (Kop et al., 2022).

Bekende donor via een spermabank

Enkele spermabanken en klinieken werken ook met donoren die je zelf meebrengt. De bekende donor doorloopt dan de normale screening en quarantaine, en de bevruchting vindt medisch begeleid plaats in de kliniek. Doneert hij bij een spermabank en vindt de bevruchting medisch begeleid plaats in de kliniek, dan kan hij volgens de letterlijke tekst van § 1600d lid 4 BGB niet als vader worden vastgesteld. Definitief opgehelderd is dat voor donoren die je zelf meebrengt echter niet. Daarop wijst ook een spermabank zelf. Meer hierover onder Bekende of exclusieve donor. Niet alle spermabanken bieden deze route aan. Omdat het om een bijzondere situatie gaat, laat je je in elk geval vooraf adviseren door een advocaat gespecialiseerd in familierecht.

Verdiepend artikel

Zelfinseminatie Duitsland, Oostenrijk, Zwitserland: wet

Particuliere spermadonatie met bekermethode of thuisinseminatie: wet in Duitsland, Oostenrijk, Zwitserland, ontbrekende tests, risico's en weg via kliniek.

Met het kind praten over de spermadonatie

De medische kant van spermadonatie is vaak het makkelijkste deel. De emotionele verwerking kost vaak meer tijd dan de behandeling zelf.

Voor stellen met mannelijke onvruchtbaarheid is de stap naar spermadonatie vaak een rouwproces. De partner moet accepteren dat het kind niet zijn genetische kind zal zijn. Dat kost tijd en vaak professionele begeleiding, het best bij een begeleiding die gespecialiseerd is in kinderwens, voordat de beslissing valt.

Voor alleenstaande vrouwen is de grootste uitdaging vaak de reactie van de omgeving, voor vrouwenparen soms de vraag hoe de rollen in het gezin worden benoemd. Voor iedereen geldt: plan vroeg hoe jullie jullie kind vertellen over zijn of haar ontstaansgeschiedenis.

Vaak wordt een open, op de leeftijd afgestemde voorlichting aanbevolen vanaf het begin, al in de peuter- en kleuterleeftijd, in plaats van het kind het pas als tiener te laten ontdekken. Ontdekt een kind het laat of bij toeval, dan kan dat het vertrouwen binnen het gezin belasten. Kinderen hebben gevoel voor geheimen, en toevalligheden, zoals DNA-tests, kunnen de waarheid aan het licht brengen. Eerlijk, maar kindvriendelijk is de juiste toon: niets verbergen, maar het kind ook niet overvragen. Er zijn kinderboeken over gezinsvorming met spermadonatie en begeleidingsaanbod dat daarbij helpt.

Later kan je kind de identiteit van de donor te weten komen en ook halfbroers en halfzussen hebben. Sommige kinderen ontwikkelen sterke belangstelling voor hun afkomst, andere nauwelijks. Sommige gezinnen onderhouden contact met andere gezinnen van dezelfde donor, andere niet. Allebei is prima.

Twijfel je of spermadonatie de juiste weg voor jou is? Onze Kliniekkeuzehulp helpt je in een paar minuten om je opties in te schatten, gratis.

Veelgestelde vragen

Kan ik de donor vooraf leren kennen of ontmoeten?

In de regel niet. Bij spermabanken in Duitsland, Oostenrijk en Zwitserland krijg je een profiel van de donor, maar geen direct contact. Een uitzondering is een donor die je zelf kent en die doneert via een spermabank of kliniek. Later kan je kind de identiteit van de donor te weten komen: in Duitsland via het spermadonorregister (vanaf 16 jaar alleen nog zelf, daarvoor via de ouders), in Oostenrijk vanaf 14 en in Zwitserland vanaf 18 jaar. Bij spermabanken in het buitenland heet de mogelijkheid om de identiteit later te weten te komen ID-release of open ID. In Duitsland geldt voor alle donoren sowieso het register.

Hoeveel kinderen mag een donor verwekken?

In Duitsland is er geen wettelijk maximum. De Arbeitskreis für Donogene Insemination beveelt maximaal 15 gezinnen per donor aan, de aanbeveling is vrijwillig. In Oostenrijk mag het sperma van een donor voor hooguit drie huwelijken, geregistreerde partnerschappen of samenlevingsverbanden worden gebruikt, in Zwitserland voor hooguit acht kinderen. Spermabanken in het buitenland werken met eigen, deels aanzienlijk hogere grenzen. De limieten moeten het risico verkleinen dat halfbroers en halfzussen onbewust een relatie aangaan.

Moet ik mijn kind vertellen over de spermadonatie?

Ja. Vaak wordt een vroege, op de leeftijd afgestemde voorlichting aanbevolen. Ontdekt een kind pas laat of bij toeval zijn of haar ontstaansgeschiedenis, dan kan dat het vertrouwen binnen het gezin belasten. Kinderboeken en begeleidingsaanbod helpen om de juiste woorden te vinden.

Kan ik monsters van dezelfde donor reserveren voor een broertje of zusje?

Ja, veel spermabanken bieden reserveringen voor een broertje of zusje aan, meestal tegen betaling. Het aantal monsters van een donor is beperkt. Als je je een tweede kind van dezelfde donor kunt voorstellen, vraag dan ook vroeg naar de mogelijkheden en kosten.

Hoe lang duurt het van de beslissing tot de eerste behandeling?

Meestal enkele weken. Daartoe horen begeleiding en voorafgaande onderzoeken in de kliniek, zoals bloedonderzoek, echo en infectieserologie, de donorkeuze en de verzending van de monsters naar de kliniek. Verwerkings- en levertijden vermelden de spermabanken op hun websites. Daarna kan de eerste IUI in de eerstvolgende passende cyclus plaatsvinden, bij een IVF komt de fase van hormonale stimulatie erbij. Bij zeldzame kenmerken of een bepaalde bloedgroep kan de keuze kleiner zijn. In Oostenrijk komen de voorlichting uiterlijk 14 dagen vóór de behandeling en de notariële akte erbij.

Vergoedt de zorgverzekeraar kosten bij een spermadonatie?

In Duitsland niet, zodra donorsperma wordt gebruikt. Wettelijke zorgverzekeraars dragen volgens § 27a SGB V alleen bij als uitsluitend eicellen en zaadcellen van de echtgenoten worden gebruikt. Dat geldt ook voor gehuwde stellen met mannelijke onvruchtbaarheid, voor alleenstaande vrouwen en vrouwenparen. Sommige zorgverzekeraars dragen vrijwillig bij, particuliere verzekeringen afhankelijk van het contract. In Oostenrijk neemt het IVF-fonds bij indicatie 70 procent van een IVF of ICSI over, maar niet het donorsperma en geen inseminatie. In Zwitserland voorziet de Zwitserse basisverzekering in maximaal drie IUI-cycli per zwangerschap, maar niet in een IVF. Of dat ook geldt voor inseminaties met donorsperma, regelt de verordening niet uitdrukkelijk. Kosten kunnen in Duitsland bovendien fiscaal aftrekbaar zijn.

Wat kost een spermadonatie in totaal?

Dat hangt af van de methode, het aantal pogingen en de spermabank. Alleen al het donorsperma voor een eerste IUI kost volgens de openbare prijslijsten van Duitse spermabanken ongeveer € 860 tot € 2.480. familienplanung.de noemt € 700 tot meer dan € 1.000 per monster plus € 150 tot meer dan € 300 voor de verzending. Daar komen de kosten van de praktijk bij: een Duitse spermabank noemt als richtlijn ongeveer € 200 tot € 400 per inseminatiecyclus en ongeveer € 2.000 tot € 4.000 per IVF- of ICSI-cyclus, telkens plus de opslag van het donorsperma. Afhankelijk van het geval komen daar medicijnen, begeleiding en advocaatkosten voor de juridische afdekking bij. Plan meerdere cycli in. De uitgebreide berekening staat in het artikel Kosten van spermadonatie.

Krijgt een spermadonor geld?

Jij betaalt de spermabank of de kliniek, niet de donor. In Oostenrijk mag het afstaan van sperma niet het voorwerp zijn van een rechtshandeling tegen betaling (§ 16 lid 1 FMedG). In Zwitserland geldt: “De spermadonatie als zodanig is onbezoldigd.” (art. 21 FMedG). Een koopprijs voor het sperma ontvangen donoren daar dus niet. Vruchtbaarheidscentra noemen wel een vergoeding voor de inspanning van de donoren.

Hoe groot is het risico op een genetische aandoening?

Helemaal uitsluiten laat het zich niet. Standaard is een familieanamnese van de donor over drie generaties. Chromosoomonderzoek of gentests horen volgens de AKDI-richtlijn meestal niet bij het donoronderzoek, sommige spermabanken bieden ze echter aanvullend aan, evenals een genetische vergelijking van donor en ontvangster. Ben je zelf drager van een erfelijke ziekte, bespreek dat dan met kliniek en spermabank. In onduidelijke gevallen beveelt de Bundesärztekammer genetisch advies aan.

Wat gebeurt er als de behandeling niet tot een zwangerschap leidt?

Dan loont een nauwkeurige blik op je situatie: zijn er factoren aan jouw kant die tot nu toe niet bekend waren, bijvoorbeeld bij de eileiders of de eicelvoorraad? Na meerdere mislukte IUI-cycli is de overstap naar IVF vaak de volgende stap. Wanneer dat zinvol is, leggen we uit in ons artikel over de IUI-behandeling. Geen enkele behandelweg garandeert een zwangerschap.

Heeft een spermadonor rechten of plichten ten opzichte van het kind?

Niet als het sperma via een spermabank kwam en de bevruchting medisch begeleid in een kliniek plaatsvond. Dan sluit § 1600d lid 4 BGB de gerechtelijke vaststelling als vader uit. De donor heeft noch onderhoudsplichten noch ouderlijk gezag, en er is geen wettelijk erfrecht. Hij kan door het kind worden benaderd, maar hoeft geen vaderrol op zich te nemen. In Oostenrijk en Zwitserland geldt hetzelfde principe voor donaties via erkende klinieken. Bij particuliere donaties zonder spermabank en kliniek geldt deze bescherming niet, daar kan de donor juridisch vader worden.

Moet een spermadonor alimentatie betalen?

Bij een donatie via een spermabank met medisch begeleide bevruchting niet. Bij particuliere donaties is het risico reëel, want de donor kan als vader worden vastgesteld en is dan onderhoudsplichtig. Afstand doen van toekomstig onderhoud is niet rechtsgeldig (§ 1614 BGB), ook niet in notariële vorm. Los daarvan moet volgens de BGH ook een ongehuwde wensvader die heeft ingestemd met de spermadonatie, instaan voor het onderhoud van het kind (uitspraak van 23 september 2015, XII ZR 99/14).

Vanaf welke leeftijd kan een donorkind inlichtingen over de donor vragen?

In Duitsland is er geen minimumleeftijd. Vanaf het voltooide 16e levensjaar kan het kind dit recht alleen nog zelf uitoefenen (§ 10 lid 1 SaRegG). Voor jongere kinderen kunnen de ouders als wettelijk vertegenwoordigers de inlichtingen aanvragen, maar alleen om het kind over zijn of haar afstamming te informeren, en alleen als het kind over het nodige verstandelijke vermogen beschikt. De inlichtingen omvatten naam, geboortedatum en -plaats, nationaliteit en adres van de donor en eventueel zijn vrijwillige opgaven. In Oostenrijk bestaat het recht op inzage vanaf 14, in Zwitserland vanaf 18 jaar.

Hoe lang worden de donorgegevens bewaard?

In Duitsland 110 jaar. § 8 SaRegG schrijft deze termijn voor het spermadonorregister bij het BfArM voor. In Oostenrijk bewaart de ziekenhuisinstelling de gegevens 30 jaar, daarna bewaart de Landeshauptmann ze permanent. In Zwitserland worden ze 80 jaar bewaard bij het Eidgenössisches Amt für das Zivilstandswesen (Federaal Bureau voor de Burgerlijke Stand).

Wat gebeurt er als de spermadonor overlijdt vóór de inlichtingen?

Het recht op inlichtingen vervalt niet met het overlijden van de donor. Zolang de gegevens in het register zijn opgeslagen, blijft de aanspraak bestaan, dus tot 110 jaar. Het donorkind krijgt dan de identiteitsgegevens, maar kan geen persoonlijk contact meer opnemen. Op zulke situaties kan de aanbevolen begeleiding vóór de inlichtingen voorbereiden.

Wat kosten de inlichtingen uit het spermadonorregister?

De wet staat het BfArM toe om voor inlichtingen een vergoeding te vragen (§ 10 lid 6 SaRegG). Een bedrag noemt het BfArM op zijn informatiepagina's niet. De begeleiding vóór de inlichtingen is vrijwillig. Of daar kosten voor ontstaan, hangt af van het betreffende begeleidingsaanbod.

Kan ik als alleenstaande vrouw in Duitsland een spermadonatie krijgen?

Ja. Een wettelijk verbod bestaat niet, en een vakartikel in het Hessisch artsenblad acht de behandeling van alleenstaande vrouwen uitdrukkelijk toelaatbaar. Een plicht tot behandeling bestaat echter niet: sommige klinieken en spermabanken sluiten alleenstaande vrouwen uit, veel behandelen ze inmiddels vanzelfsprekend. Vraag rechtstreeks bij de kliniek van je keuze na, dan weet je meteen of een behandeling mogelijk is.

Kunnen alleenstaande vrouwen in Oostenrijk of Zwitserland worden behandeld?

Nee. In Oostenrijk is medisch ondersteunde voortplanting alleen toegestaan binnen een huwelijk, geregistreerd partnerschap of samenlevingsverband. In Zwitserland mogen gedoneerde zaadcellen alleen bij gehuwde stellen worden gebruikt, sinds 1 juli 2022 ook bij gehuwde vrouwenparen. In beide landen zijn er initiatieven om dit open te stellen, geldend recht zijn ze niet. Sommige vrouwen laten zich daarom in Duitsland behandelen. Welk rechtsstelsel dan voor de afstamming geldt, kun je vooraf het best door een advocaat laten uitzoeken.

Kunnen lesbische stellen in Duitsland een spermadonatie gebruiken?

Ja, de toegang is open, maar niet elke kliniek en niet elke spermabank behandelt alle stellen. De partner van de geboortemoeder wordt momenteel niet automatisch tweede moeder, zij heeft de stiefkindadoptie nodig. Meemoederschap van rechtswege is niet besloten, bij het Duitse Grondwettelijk Hof zijn procedures daarover aanhangig. Enkele deelstaten ondersteunen vrouwenparen uit deelstaatmiddelen.

Is IUI of IVF de betere weg met donorsperma?

Dat hangt af van je uitgangssituatie, niet van je relatiestatus. Zijn je eileiders doorgankelijk en zijn er geen verdere bevindingen, dan beginnen veel klinieken met IUI, omdat die minder ingrijpend en goedkoper is. Bij afgesloten eileiders, een lage eicelvoorraad, endometriose of een hogere leeftijd kan IVF de directere weg zijn. Volgens het Duitse IVF-register leidde in 2024 16,0 procent van de inseminaties met donorsperma tot een klinische zwangerschap, bij IVF/ICSI met donorsperma was dat in 2023 31,3 procent per embryotransfer. De waarden hebben betrekking op verschillende eenheden en zijn niet rechtstreeks te vergelijken. De leeftijdsindeling voor IUI vind je onder IUI-slagingspercentage.

Hoe vind ik een betrouwbare spermabank?

Let op een vergunning van de overheid als weefselinstelling, op volledige donoronderzoeken volgens de wettelijke voorschriften inclusief minstens 180 dagen quarantaine en op het beschikbaar stellen van de donorgegevens voor het spermadonorregister. Belangrijk zijn bovendien transparante prijzen, informatieve donorprofielen en goede begeleiding. Of de bank je kliniek beliefert en je als alleenstaande vrouw of vrouwenpaar helpt, zoek je het best samen met de kliniek uit. Een neutraal overzicht biedt ons register van spermabanken.

Kan ik donorsperma uit het buitenland gebruiken?

Ja, in Duitsland is dat toegestaan. Sperma uit andere EU-lidstaten, de EER of derde landen mag worden gebruikt als de kliniek zeker stelt dat de buitenlandse spermabank op verzoek de donorgegevens aan het BfArM doorgeeft (§ 5 lid 1 SaRegG). Daarom komen alleen ID-release-donoren in aanmerking, non-ID-donoren niet. Of de bescherming van de donor tegen vaststelling van het vaderschap ook geldt bij sperma van een buitenlandse spermabank, zeggen wet en toelichting niet uitdrukkelijk. Laat je je in het buitenland behandelen, dan gelden de regels van het land van behandeling, bijvoorbeeld over anonimiteit en inlichtingen. Zoek ze vooraf uit.

Is inseminatie thuis met donorsperma toegestaan?

In Duitsland maakt een vrouw die bij zichzelf een inseminatie uitvoert zich niet strafbaar (§ 11 lid 2 van de Duitse wet ter bescherming van embryo's). Voor een derde persoon die de inseminatie uitvoert, geldt deze uitzondering volgens de letterlijke tekst niet. Duitse spermabanken mogen donorsperma alleen afgeven aan klinieken en andere medische instellingen, niet aan particulieren (§ 3 SaRegG). Juridisch doorslaggevend: de bescherming van de donor tegen vaststelling van het vaderschap (§ 1600d lid 4 BGB) geldt alleen bij een medisch begeleide bevruchting in een medische instelling. In de kliniek wordt bovendien de eisprong nauwkeurig bepaald en het monster bewerkt. In een gerandomiseerde studie met donorsperma leidde IUI vaker tot een levendgeboorte dan de inseminatie voor de baarmoedermond (39 tegenover 24 procent binnen acht maanden).

Bronnen

Wetten Duitsland

• Wet op het spermadonorregister (SaRegG), Duits federaal ministerie van Justitie, peildatum 2026
• § 1591 BGB: Moederschap, Duits federaal ministerie van Justitie, peildatum 2026
• § 1592 BGB: Vaderschap, Duits federaal ministerie van Justitie, peildatum 2026
• § 1594 BGB: Erkenning van het vaderschap, Duits federaal ministerie van Justitie, peildatum 2026
• § 1600 BGB: Bevoegdheid tot betwisting, uitsluiting van betwisting, Duits federaal ministerie van Justitie, peildatum 2026
• § 1600d BGB: Gerechtelijke vaststelling van het vaderschap, Duits federaal ministerie van Justitie, peildatum 2026
• § 1613 BGB: Onderhoud over het verleden, Duits federaal ministerie van Justitie, peildatum 2026
• § 1614 BGB: Afstand van het recht op onderhoud, Duits federaal ministerie van Justitie, peildatum 2026
• § 1741 BGB: Toelaatbaarheid van de adoptie, Duits federaal ministerie van Justitie, peildatum 2026
• § 1747 BGB: Toestemming van de ouders van het kind, Duits federaal ministerie van Justitie, peildatum 2026
• § 1752 BGB: Beschikking van de familierechtbank, verzoek, Duits federaal ministerie van Justitie, peildatum 2026
• § 1754 BGB: Gevolgen van de adoptie, Duits federaal ministerie van Justitie, peildatum 2026
• § 1766a BGB: Adoptie van kinderen van de ongehuwde partner, Duits federaal ministerie van Justitie, peildatum 2026
• § 187 FamFG: Plaatselijke bevoegdheid, Duits federaal ministerie van Justitie, peildatum 2026
• § 189 FamFG: Deskundig advies, Duits federaal ministerie van Justitie, peildatum 2026
• § 9a AdVermiG: Verplichte begeleiding bij stiefkindadoptie, Duits federaal ministerie van Justitie, peildatum 2026
• Inleidende wet bij het BGB (art. 19 EGBGB), Duits federaal ministerie van Justitie, peildatum 2026
• Duitse wet ter bescherming van embryo's (ESchG, §§ 9 tot 11), Duits federaal ministerie van Justitie, peildatum 2026
• § 1a TPG: Begripsbepalingen, Duits federaal ministerie van Justitie, peildatum 2026
• TPG-Gewebeverordnung (weefselverordening), bijlage 4, Duits federaal ministerie van Justitie, peildatum 2026
• § 27a SGB V: Kunstmatige bevruchting, Duits federaal ministerie van Justitie, peildatum 2026
• § 33 EStG: Buitengewone lasten, Duits federaal ministerie van Justitie, peildatum 2026
• § 24b EStG: Entlastungsbetrag voor alleenstaande ouders, Duits federaal ministerie van Justitie, peildatum 2026
• § 10 EStG: Bijzondere uitgaven, Duits federaal ministerie van Justitie, peildatum 2026
• § 2 BEEG: Hoogte van het ouderschapsgeld, Duits federaal ministerie van Justitie, peildatum 2026
• § 4c BEEG: Uitsluitend gebruik door één ouder, Duits federaal ministerie van Justitie, peildatum 2026
• BGBl. 2026 I nr. 83 (betwisting van het vaderschap), afgekondigd op 31 maart 2026

Parlement, ministeries en overheidsinstanties Duitsland

• Wetsontwerp tot regeling van het recht op kennis van de afstamming bij heterologe toepassing van sperma, BT-Drs. 18/11291, Duitse Bondsdag, 2017
• Regeringsontwerp over de betwisting van het vaderschap, BT-Drs. 21/2997, Duitse Bondsdag, 21e zittingsperiode
• Motie Bündnis 90/Die Grünen, BT-Drs. 21/4324, Duitse Bondsdag, 25 februari 2026
• Tekstarchief: betwisting van het vaderschap, Duitse Bondsdag, 2026
• Afstammingsrecht, Duits federaal ministerie van Justitie en Consumentenbescherming, 2026
• Uitgangspunten voor de hervorming van het afstammingsrecht, Duits federaal ministerie van Justitie, 16 januari 2024
• Coalitieakkoord van CDU, CSU en SPD, 2025
• Resolutie over het afstammingsrecht, Drs. 161/25 (besluit), Duitse Bundesrat, 23 mei 2025
• Geplande beslissingen voor het jaar 2026, Duits Grondwettelijk Hof, 2026
• BVerfGE 79, 256: Kennis van de eigen afstamming, Duits Grondwettelijk Hof (via Das Fallrecht, Universiteit van Bern), 1989
• Persbericht 89/2013 over de uitspraak XII ZR 49/11, Bundesgerichtshof, 2013
• Persbericht 163/2015 over de uitspraak XII ZR 99/14, Bundesgerichtshof, 2015
• Uitspraak VI R 47/15 over kosten van vruchtbaarheidsbehandelingen als buitengewone last, Bundesfinanzhof, 2017
• Kosten van een vruchtbaarheidsbehandeling bij een alleenstaande vrouw aftrekbaar (1 K 3722/18 E), Finanzgericht Münster, 2020
• Spermadonorregister (SaReg), Bundesinstitut für Arzneimittel und Medizinprodukte (BfArM), 2026
• Informatie voor donorkinderen, BfArM, 2026
• Veelgestelde vragen over het spermadonorregister, BfArM, 2026
• Geschiedenis van het DIMDI, BfArM, 2026
• De spermadonatie, familienplanung.de (Bundesinstitut für Öffentliche Gesundheit), peildatum 7 januari 2026
• Vruchtbaarheidsbehandeling: wat is toegestaan en wie draagt de kosten?, familienplanung.de (Bundesinstitut für Öffentliche Gesundheit), peildatum 7 januari 2026
• Financiële ondersteuning, Informationsportal Kinderwunsch (BMBFSFJ), 2026
• Subsidiecheck, Informationsportal Kinderwunsch (BMBFSFJ), 2026
• Veelgestelde vragen over vruchtbaarheidsbehandeling, Landesamt für Soziales Saarland, 2026
• Subsidievoorwaarden kinderwens, Thüringer Stiftung HandinHand, 2026
• Ondersteuning van vruchtbaarheidsbehandelingen, Service-Portal Berlin, bericht van 6 februari 2026

Beroepsverenigingen, registers en studies

• Donorinseminatie, Hessisches Ärzteblatt 09/2021, Landesärztekammer Hessen, 2021
• Richtlijn voor het afnemen en overdragen van menselijke geslachtscellen in het kader van geassisteerde voortplanting, Bundesärztekammer, herziening 2022
• Richtlijnen voor kwaliteitsborging van de behandeling met donorsperma in Duitsland, Arbeitskreis für Donogene Insemination e.V., 2006
• Richtlijn (drukversie), Arbeitskreis für Donogene Insemination e.V., 2006
• Aanbeveling van maximaal 15 gezinnen per spermadonor, Arbeitskreis für Donogene Insemination e.V., 2026
• Spermabanken in Duitsland, Arbeitskreis für Donogene Insemination e.V., peildatum 4 oktober 2026
• Jaarboek 2024, Deutsches IVF-Register (D·I·R), 2025
• WHO laboratory manual for the examination and processing of human semen, 6e druk, Wereldgezondheidsorganisatie, 2021
• Kop et al.: Gerandomiseerde studie naar intra-uteriene versus cervicale inseminatie met donorsperma, Human Reproduction 2022;37(6):1175-1182
• Verordening (EU) 2017/745 betreffende medische hulpmiddelen, art. 2 nr. 1, EUR-Lex, geconsolideerde versie van 10 januari 2025

Openbare prijslijsten en gegevens van Duitse spermabanken (alfabetisch, geraadpleegd op 4 oktober 2026)

• Kinderwens en prijzen, Berliner Samenbank GmbH
• Prijslijst 2026, Cryobank München
• Exclusieve donatie met bekende donor, Cryobank München (uitspraak van de spermabank over de juridische situatie, geen rechtsbron)
• Kosten, Cryostore Deutschland GmbH
• Kosten van een behandeling, Erlanger Samenbank
• Verloop en kosten, SEJ Samenbank Berlin GmbH
• Kosten, Sperm Bank Germany GmbH

Oostenrijk

• Wet op de voortplantingsgeneeskunde (FMedG), Rechtsinformationssystem des Bundes (RIS), versie van 4 oktober 2026
• § 144 ABGB: Ouderschap, Rechtsinformationssystem des Bundes (RIS), peildatum 2026
• § 145 ABGB: Erkenning, Rechtsinformationssystem des Bundes (RIS), peildatum 2026
• § 148 ABGB: Gerechtelijke vaststelling van het vaderschap, Rechtsinformationssystem des Bundes (RIS), peildatum 2026
• Wet op het IVF-fonds (IVF-Fonds-Gesetz), Rechtsinformationssystem des Bundes (RIS), versie van 4 oktober 2026
• Brochure “Wir möchten ein Baby”, Sozialministerium, peildatum 25 juli 2025
• IVF-fonds wordt uitgebreid, news.at (APA), 18 juli 2026
• Parlamentskorrespondenz nr. 917: Voorstel over kunstmatige bevruchting voor alleenstaande vrouwen (496/A), Oostenrijks parlement, 17 oktober 2025

Zwitserland

• Federale wet op de medisch ondersteunde voortplanting (FMedG, SR 810.11), Fedlex, peildatum 1 augustus 2025
• Zwitsers burgerlijk wetboek (art. 255a ZGB), Fedlex, peildatum 1 juli 2026
• Voortplantingsgeneeskunde, Bundesamt für Gesundheit (BAG), 2026
• Bundesrat besluit uitgangspunten voor de toelating van eiceldonatie, Bundesamt für Gesundheit (BAG), 30 januari 2025
• Krankenpflege-Leistungsverordnung (verordening op de zorgprestaties), bijlage 1, Bundesamt für Gesundheit (BAG), peildatum 1 juli 2026
• Veelgestelde vragen huwelijk voor iedereen, Bundesamt für Justiz, 2026
• Donorgegevensregister, Bundesamt für Justiz, 2026
• Huwelijk voor iedereen, Eidgenössisches Justiz- und Polizeidepartement, 2021
• Standpunt nr. 32/2019 over spermadonatie, Nationale Ethikkommission im Bereich der Humanmedizin (NEK), 2019
• Centra voor spermadonatie, Schweizerische Gesellschaft für Reproduktionsmedizin (SGRM), 2026
• Kosten, OVA IVF Clinic Zurich, geraadpleegd op 4 oktober 2026
• Coûts, Unité de médecine de la fertilité, CHUV Lausanne, geraadpleegd op 4 oktober 2026
• Tarifblatt ODL_I-ENDO-046 (tariefblad, zonder datum), Centro cantonale di fertilità, EOC Locarno, geraadpleegd op 4 oktober 2026